اتحادملی انسجام اسلامی

تاکید قرآن بر وحدت و همبستگی

wahdat — Wed, 20 Feb 2008 12:31:18 GMT

تاکید قرآن بر وحدت و همبستگی

مفاهیم و آموزه های قرآنی همواره تاکیداستواری بر اتحاد میان مسلمانان، دستور به وحدت و در برخورد با اختلاف در جامعه تا حدّ تهدید پیش می رود.
خداوند در آیه ۴۶ سوره سبا می فرماید: "قُلْ اِنَّما اَعِظُکُمْ بِواحِدَهٍٔ اَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنی وَ فُرادی.، به آنان بگو: من تنها شما را به یک حقیقت پند می دهم: همه شما دو تا دوتا (جمعی) و یک یک (فردی) برای خدا قیام کنید."
مصداق این آیه اتحاد ملت ایران است که در طول تاریخ و ملت بزرگ ایران در طی ‪ ۲۸‬سال گذشته قبل و بعد از انقلاب همواره ثابت کرده‌اند که تنها راه غلبه بر دشمنان از طریق اتحاد میسر است و در غیر این صورت استکبار جهانی نقشه‌های خود را پیاده می كند. احیای آموزه‌های متعالی قرآن رمز موفقیت در ایجاد اتحاد بین آحاد جامعه، مذاهب گوناگون و امت اسلامی موثر است.
از عوامل موفقیت در ایجاد اتحاد بین آحاد جامعه و امت اسلام می توان تمسک به ارزش‌های الهی ‌ اسلامی و نبوی و احیای آموزه‌های متعالی قرآن را نام برد که رمز موفقیت در ایجاد اتحاد بین آحاد جامعه، مذاهب گوناگون و امت اسلامی به شمار می آید و اساس نهضت مردم ایران بر آموزه‌های دینی قرآنی استوار بوده است.
همچنین در آیه ۱۳ سوره حجرات می خوانیم: "یا اَیُّهَا النَّاسُ اِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ اُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا اِنَّ اَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ اَتْقاکُمْ، ای مردم، ما شما را از مردی و زنی آفریدیم و شما را تیرهها و قبایلی قرار دادیم تا همدیگر را درک کنید (و زندگی هماهنگ داشته باشید) بافضیلتترین شما در نزد خداوند باتقواترین شماست."
در این آیه تاکید ویژه ای بر وحدت قبایل و گروه های انسان ها وجود داشته است. بشر تشنه‌ آزادی‌، عدالت و حق است که اسلام با دعوت به اتحاد توانسته است به این خواسته ها پاسخ دهد. تمسک به آیات قرآن یک هدیه و میراث گرانبهایی است که در قرآن بر آن تاکید شده است.
احیای ارزش‌های دینی و قرآنی در همه ابعاد در پرتو تحقق اتحاد ملی و انسجام اسلامی از دستاوردهای عمل به آموزه های قرآن درباره اتحاد است. مصلحت‌اندیشی برای حفظ وحدت امت اسلام با وجود عدم تسامح در اصول و احکام اسلامی مورد تاکید قرار داشته و در تحقق ارزش‌های اسلامی و قرآنی با توجه به شرایط زمان موضوع اتحاد مورد توجه بوده است.
اتحاد اسلامی از زمان رسول اعظم در تعالیم دینی جایگاه ویژه ای داشت و از اولین اقداماتی که رسول گرامی اسلام(ص) بعد از تشکیل حکومت اسلامی در شهر مدینه انجام داد و به وسیله آن آیین آسمانی خود را تقویت کرد، همبستگی مسلمانان در ظاهر و باطن بود.

پيش نيازهاي اتحاد ملي و انسجام اسلامي

wahdat — Wed, 23 Jan 2008 18:33:18 GMT

پيش نيازهاي اتحاد ملي و انسجام اسلامي

مقام معظم رهبري سال 86 را بنا به رويه سال هاي گذشته سال «اتحاد ملي و انسجام اسلامي» نامگذاري نمودند. از نظر معظم له اين رويه يك نوع هدف گذاري است كه شناسه راهبردي نظام را در آن سال مشخص مي سازد و دستگاه هاي اجرايي، قانونگذاري و قضايي با تدارك طرح ها، لوايح، آئين نامه ها و مقررات اداري و رسانه هاي كشور در مسير نهادينه شدن آن الگوها بايد با تبيين و تشريح ضرورت ها و نيازهاي استراتژيك كشور، بستر مناسب را جهت تدوين الگويي جامع همراه با ضمانت هاي لازم را فراهم سازد.
از سوي ديگر پايان هرسال به معناي پايان فلسفه وجودي آن نامگذاري نبوده و نخواهد بود، بلكه پايان هرسال و آغاز سال ديگر بايد به عنوان زيربناي شكل گيري زنجيره اي وثيق و مستحكم از مطالبات رهبري باشد كه با گذشت زمان، هرسال بر حلقه هاي آن مطالبات افزوده شده و حجم و ضرورت برآورده شدن آن مطالبات نيز دوچندان شود.
درهر ملتي وحدت و همبستگي مردم موجد تلاش مشترك براي دست يابي به اهداف ملي و مانع بروز طغيان ها و كينه توزي ها مي شود. اين مهم راه رسيدن به سعادت را كه غايت و نهايت محسوب مي شود فراهم مي كند. از نظر لغوي وحدت به معني اتحاد، توافق و هماهنگي است. با توجه به تعريف فوق مي توان وحدت ملي را اشتراك همه افراد يك ملت در آمال و مقاصد خويش دانست به گونه اي كه به منزله مجموعه واحدي به شمار آيند. انديشمندان علوم سياسي وحدت ملي را از اركان قدرت سياسي دانسته اند كه از چگونگي واكنش مردم در دفاع از منافع ملي و مصالح كشور حكايت مي كند. در شرايط و موقعيت بسيار حساس كنوني كشور دشمنان ملت ايران تمام امكانات و ابزارهاي انحصاري بين المللي خود را بكار گرفته اند تا به طرق مختلف به امنيت و وحدت ملي ايران اسلامي ضربه بزنند و در ميان صفوف مردم تفرقه ايجاد كنند تا بتوانند نفوذ و سلطه استعماري خود را براي هميشه بر ملت تحميل نمايند.
ما درسال گذشته، شاهد اجراي پروژه جديد آمريكائي ها در گسترش سفره بحران و فشار بر كمربند امنيتي ايران بوديم. براساس داده هاي اين پروژه كه حاصل مطالعات و نشست هاي متعدد مؤسسات پژوهشي ايالات متحده همچون آمريكن اينتر پرايز، شوراي روابط خارجي، كارنگي، هريتيج و چند دانشگاه ديگر آمريكايي است، از ايران به عنوان يك هدف سخت نام برده شده كه حمله نظامي و اشغال آن با هدف تغيير رژيم، امري ناممكن مي باشد، از اين رو ايالات متحده براي مهار و تغيير رفتار جمهوري اسلامي ايران، چاره اي جز روي آوردن به سياست مهار و جنگ سرد ندارد. اين سياست مبتني بر تعامل همراه با درگيري، بحران آفريني، ناامن سازي، تماس محتاطانه و گزينشي، حمايت از اپوزيسيون داخلي و خارجي، دامن زدن به نافرماني مدني و... مي باشد.
از اين رو اتخاذ شعار اتحاد ملي كه بيشتر با اوضاع و احوال داخلي كشور مرتبط است مي تواند در راستاي توجه جدي به موارد ذيل باشد:
- ورود به مرحله سرنوشت ساز مسئله هسته اي ايران
- در پيش بودن انتخابات مهم هشتمين دوره مجلس شوراي اسلامي
- وجود برخي ناامني ها در كشور از قبيل حوادثي چون تاسوكي زابل، بمبگذاري زاهدان، انفجارهاي خوزستان، آشوب هاي آذربايجان، تجمعات معلمان، اعتصابات صنفي رانندگان اتوبوس هاي شهري و... كه همگي در راستاي سياست بحران آفريني آمريكا در ايران است.
- تلاش گسترده دولت و ملت براي تحقق برنامه هاي چشم انداز 20 ساله از سوي ديگر فلسفه انتخاب شعار انسجام اسلامي نيز مي تواند به دلايل ذيل اتخاذ شده باشد:
- در كنار پروژه برهم زدن يكپارچگي عمومي در داخل، غرب طرح انزواي سياسي ايران در منطقه جهان اسلام و فضاي بين المللي را هم دنبال مي كند.
- رشد روزافزون درگيري شيعه و سني در عراق و منطقه و تحريك دولت ها و علماي اهل تسنن از طريق بزرگنمايي در موازنه قدرت شيعيان
- بن بست حاصله در اعمال فشار بر دولت حماس جهت به رسميت شناختن رژيم صهيونيستي
- تلاش آمريكا براي تشكيل ائتلاف منطقه اي عليه جمهوري اسلامي
- ناكامي غرب در حذف مقاومت لبنان از طريق عمال داخلي اين كشور
با درك موارد فوق است كه رهبر معظم انقلاب در كنار «اتحاد ملي» بر موضوع انسجام اسلامي نيز تاكيد مي نمايند. در واقع سكاندار نظام اسلامي، راهبرد اداره نظام را معطوف به مرزهاي سياسي و جغرافيايي ايران نكرده و دايره آن را به كشورهاي منطقه و جهان اسلام نيز گسترش داده است.
نامگذاري سال 85 به سال پيامبر اعظم(ص) كه پس از توهين هاي برنامه ريزي شده غرب به ساحت مقدس آن حضرت صورت پذيرفت لذا نامگذاري سال 86 به سال اتحاد ملي و انسجام اسلامي نشان مي دهد كه رهبري نظام، در اداره كشور نگاه ويژه اي نيز به تحولات منطقه، جهان اسلام و حوزه هاي بين المللي دارند از اين رو با اشاره به شرايط ويژه اي كه بر جهان اسلام حكمفرماست، معظم له يكپارچگي دنياي اسلام را در برابر توطئه هاي دنياي غرب مطالبه مي نمايند، مطالبه اي كه نقطه آغازين آن مي تواند با طرح تدوين «منشور اتحاد جهان اسلام» كه ايشان در خجسته سالروز ميلاد پيامبر رحمت و عطوفت حضرت محمد مصطفي(ص) مطرح فرمودند كليد زده شود.
با اين وجود برخي از راهكارهاي تحقق اين شعار حكيمانه نيز مي تواند به اين شرح باشد.
- عمل به دستورات و تعاليم الهي، قرآن كريم و عترت مطهر (واعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا)
- توجه جدي به مقوله كار و تلاش و توليد علم
- مقابله جدي با توطئه هاي اختلاف برانگيزانه دشمنان
- توجه جدي به سند چشم انداز 20 ساله كشور
- جلوگيري از ايجاد شكاف ميان ايران و كشورهاي همسايه
- تعميق عميق جايگاه اتحاد و وحدت اسلامي در ميان دولت ها و كشورهاي اسلامي
- تلاش مضاعف دولت هاي اسلامي براي رفع مناقشات و مشكلات فلسطين، عراق، لبنان و افغانستان

راهكارهاي اتحاد و انسجام

wahdat — Wed, 23 Jan 2008 18:28:18 GMT

راهكارهاي اتحاد و انسجام

سال 86 شايد متفاوت از سال‌هاي پيشين نام‌گذاري شد . در واقع امسال نه به خاطر مناسبت تقويمي بلكه به خاطر وجود دو عنصر تخريبي دشمن ، و براي جلوگيري از تهاجم آن ، به رمز يا نام وحدت ملي و انسجام اسلامي ، ناميده شد.
اين دو عنصر عملياتي دشمن عبارت است از :« ايجاد تفرقه و تضعيف وحدت ملي ايرانيان و اختلاف در جهان اسلام» .
اكنون بايد ديد براي رسيدن به وحدت ملي و انسجام اسلامي در طول يك سال ، چه راهكار هايي وجود دارد:
الف : وحدت ملي :
1. ميهن اسلامي ما ايران از ده ها نژاد و گويش و طايفه تشكيل شده است . تنوع دين و مذهب نيز از ديگر ويژگي هاي اين كشور پهناور است . گرچه هر خطه نامي و هر فرقه ديني و هر طايفه گويشي دارند اما برابر قانون اساسي و اكثريت جامعه و تاريخ گذشته اين سرزمين ، زبان رسمي ، فارسي و دين رسمي ، اسلام و مذهب شيعه است .
جداي هرگونه تعصب و خود محوري ، احترام همه اقوام ايراني به اين موارد رسمي قانون اساسي ، يك اصل مهم در ايجاد اتحاد و همدلي است . چه اين كه همگرايي به سوي نقطه مشترك و تافته جدا بافته نبودن، رمز و لازمه اتحاد است و جز آن عمل كردن به دور از خرد .
رعايت قوانين اسلامي در جامعه ، احترام به باورهاي شيعي و پاسداشت زبان شيرين فارسي ، چيزي است كه هر ايراني با پايبندي به آن قدمي در راه اتحاد برداشته است.
2. واقعيت جامعه متكثر ايراني ، تنوع گرايش‌هاي ديني مذهبي ، زبان و گويش است . همواره بايد به خاطر داشت كه افتخارات و امتيازات هر دسته و گروهي در مجموعه خود ، محترم و عزيز است و نبايد پافشاري بر مسايل ملي باعث زير پانهادن خرده فرهنگ ها و رسوم محلي شود.
همساني امور فرهنگي به ويژه زبان و ادبيات با حساسيت‌هاي بومي ، نقش كارسازي در احساس هم‌نوعي ايجاد مي كند . به ديگر سخن ، اهميت دادن به گويش‌ها ، آداب و رسوم محلي و داستان‌ها و قهرمان ها نه تنها موجب جدايي و تشتت نيست بل كه حس احترام مشترك و متقابل را ايجاد مي كند . آنگاه كه يك قوم ايراني خود را ميان ديگر هم وطنان ، داراي شخصيت رسمي و معتبري ببيند، علايق ملي و همگرايي فراگروهي در او تقويت مي شود.
استفاده از زبان‌ها و گويش‌هاي محلي چون كردي، لري، تركي، عربي و... و نيز ترويج و شناسايي فرهنگ‌هاي بلوچي ، زابلي ، تركمني ، آذري ، گيلكي و... يك فرصت است براي تحريك عواطف پاك اقوام ايراني كه در كنار هم ايران را مي‌سازند.
3. نكته ديگري كه در هر جامعه انساني قابل فهم و اجراست، حركت به سوي خواست هاي ملي و عزت آور است . جامعه ايراني هنوز از ملي شدن صنعت نفت ، پيروزي انقلاب اسلامي و بيرون راندن سردمداران پهلوي، تسخير لانه جاسوسي و مقابله با استكبار جهاني در هشت سال دفاع مقدس ، به خود مي‌بالد و افتخار مي‌كند. تكريم چنين پيروزي ها و نگهباني از چنين روحيه هايي را نبايد به فراموشي سپرد . توليد علم و نهضت نرم افزاري نيز در همين راستا مي‌تواند علاوه بر پيشرفت كشور ، مايه مباهات و دستاوردهاي غرور آفرين باشد . دانش انرژي هسته‌اي از همين مقوله‌هاست كه اگر با اعتماد دوجانبه مسئولان و مردم همراه شود فرصتي است تا فرزندان اين ميهن اسلامي ، اهتزاز پرچم مقدس جمهوري اسلامي ايران را در نگاه هر بيگانه‌اي ، به نمادي از قدرت ، افتخار و شكوه بنمايانند . كاري كه نمونه بسيار نازل آن را در ميادين ورزشي بارها ديده ايم . اين حس مشترك ملي براي هر ايراني در هر كجاي جهان كه باشد شيرين است و نمي توان آنرا محاصره يا مصادره كرد .

انسجام اسلامي :
1. اختلاف عقيده همان قدر كه ميان دو كيش وجود دارد و مي‌تواند مايه تنازع و درگيري شود، در ميان هم‌كيشان نيز تنش‌زاست . از اين رو چنان‌چه در جامعه ، وحدت ملي ، يك ضرورت باشد ، بايد با تسامح در باره نقاط اختلاف برخورد كرد و اشتراك‌ها را پررنگ تر از اختلاف ها ديد . اين نه به اين معني است كه دسته اي از بخشي از باورهاي خود دست بردارد بلكه همزيستي ايجاب مي كند ، حلقه‌هاي اتصال را بيروني تر و گره‌هاي جدايي را دروني تر چيد.
نگاه‌هاي تكفيري ، انحصار هدايت‌يافتگي در فرقه خود و تنگ نظري‌هايي كه در ذات هيچ دين آسماني وجود ندارد، عامل مخرب وحدت است كه عقلاي قوم، دست كم براي جلوه آبرومندي مذهب خود بايستي به تلطيف فضاي ايماني و رفتارهاي مذهبي بپردازند .
2. باز تعريف انديشه و راهكارهاي وحدت ، با تاكيد بر صراحت و شفافيت ، سازه قدرتمندي در ساختار همگرايي و كاهش شكنندگي آن است . اعتماد دوجانبه به رعايت اصول وحدت و وفاداري به ملزومات آن از همين تعريف به دست مي‌آيد . واضح‌تر آنكه بايد همه به نتيجه برسيم كه چه انگيزه‌اي از وحدت داريم؟ منظورمان از وحدت چيست و راهكار و محدوده آن كدام است ؟ بر سر چه چيزي مي‌خواهيم متحد شويم؟ و تكليف اختلاف‌ها چه مي‌شود؟
نبود منشور جامع و مانع كه مورد اتفاق همه گروه‌ها و دسته‌ها باشد و بدرستي ، مفهوم همسنگري و همزيستي را توضيح دهد ، خود مشكلي است كه سوء تفاهم‌ها و كج فهم‌‌هايي را درپي‌خواهد داشت كه آفت وحدت است . در اين زمينه روشنفكران و علماي اسلامي كه ذهني فارغ از تعصبات جاهلي دارند و مي‌توانند به واقعيات بزرگ‌تر و فرامذهبي بيانديشند ، وظيفه‌اي گران و تاريخي دارند . مقام معظم رهبري در اين باره مي فرمايند : «تدوين منشور وحدت اسلامي به همت علماي اسلام، ضروري و مطالبه‌اي تاريخي است که اگر امروز به اين وظيفه عمل نشود، نسلهاي بعدي ما را مؤاخذه خواهند کرد»

اكنون در سال اتحاد ملي و انسجام اسلامي ، نيكوست به برخي از اصول پوياي قانون اساسي نگاهي بيافكنيم و اصولي وحدت آفرين كه نبايد از آن غفلت كرد را مرور كنيم :

اصل 11
به حكم آيه كريمه "ان هذه امتكم امه واحده و اناربكم فاعبدون" همه مسلمانان يك امت‏اند و دولت جمهوري اسلامي ايران مظوف است سياست كلي خود را بر پايه ائتلاف و اتحاد ملل اسلامي قرار دهد و كوشش نيز به عمل آورد تا وحدت سياسي، اقتصادي و فرهنگي جهان اسلام را تحقق بخشد.

اصل 12
دين رسمي ايران، اسلام و مذهب جعفري اثني‌عشري است و اين اصل الي‏الابد غير قابل تغيير است و مذاهب ديگر اسلامي اعم از حنفي، شافعي، مالكي، حنبلي و زيدي داراي احترام كامل مي‌باشند و پيروان اين مذاهب در انجام مراسم مذهبي، طبق فقه خودشان آزادند و در تعليم و تربيت ديني و احوال شخصيه (ازدواج، طلاق، ارث و وصيت) و دعاوي مربوط به آن در دادگاه‏ها رسميت دارند و در هر منطقه‏اي كه پيروان هر يك از اين مذاهب اكثريت داشته باشند، مقررات محلي در حدود اختيارات شوراها بر طبق آن مذهب خواهد بود، با حفظ حقوق پيروان ساير مذاهب.

اصل 13
ايرانيان زرتشتي، كليمي و مسيحي تنها اقليت‌هاي ديني شناخته مي‏شوند كه در حدود قانون در انجام مراسم ديني خود آزادند و در احوال شخصيه و تعليمات ديني بر طبق آيين خود عمل مي‌كنند.

اصل 14
به حكم آيه شريفه "لاينهاكم‏الله عن‏الدين لم يقاتلوكم في‌الدين و لم‏يخرجوكم‏ من دياركم‏ ان تبروهم و تقسطوااليهم ان‏الله يحب‏المقسطين" دولت جمهوري اسلامي ايران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غير مسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامي عمل نمايند و حقوق انساني آنان را رعايت كنند. اين اصل در حق كساني اعتبار دارد كه بر ضد اسلام و جمهوري اسلامي ايران توطئه و اقدام نكنند.

اصل 15
زبان و خط رسمي و مشترك مردم ايران فارسي است. اسناد و مكاتبات و متون رسمي و كتب درسي بايد با اين زبان و خط باشد ولي استفاده از زبانهاي محلي و قومي در مطبوعات و رسانه‏هاي گروهي و تدريس ادبيات آنها در مدارس، در كنار زبان فارسي آزاد است.

اصل 16
از آنجا كه زبان قرآن و علوم و معارف اسلامي عربي است و ادبيات فارسي كاملا با آن آميخته است اين زبان بايد پس از دوره ابتدايي تا پايان دوره متوسطه در همه كلاسها و در همه رشته‏ها تدريس شود.

اصل 17
مبداء تاريخ رسمي كشور هجرت پيامبر اسلامي (صلي‌الله عليه و آله وسلم) است و تاريخ هجري شمسي و هجري قمري هر دو معتبر است، اما مبناي كار ادارات دولتي هجري شمسي است. تطعيل رسمي هفتگي روز جمعه است.

اصل 18
پرچم رسمي ايران به رنگهاي سبز و سفيد و سرخ با علامت مخصوص جمهوري اسلامي و شعار "الله اكبر" است.

اصل 19
مردم ايران از هر قوم و قبيله كه باشند از حقوق مساوي برخوردارند و رنگ، نژاد، زبان و مانند اينها سبب امتياز نخواهد بود.

اصل 20
همه افراد ملت اعم از زن و مرد يكسان در حمايت قانون قرار دارند و از همه حقوق انساني، سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي با رعايت و موازين اسلام برخوردارند.

مقاله با عنوان "راهبردهاى ارزشى و اجتماعى‏"

wahdat — Thu, 27 Dec 2007 19:51:23 GMT

   عنوان «راهبردهاى ارزشى و اجتماعى‏» به بررسى نقش و تاثیر پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در به كارگیرى عامل «وحدت اسلامى‏» به عنوان یكى از ابزارها در جامعه اسلامى آن زمان مى‏پردازد.


    در یك تقسیم‏بندى كلى نقش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در پایه‏گذارى وحدت امت اسلامى شامل سه مطلب بنیادین مى‏شود: نخست تلاش در وضعیت جامعه عربى آن زمان و به كارگیرى عوامل «سیاسى‏» جهت زمینه‏سازى‏هاى لازم; سپس برنامه‏ریزى‏هاى «فرهنگى‏» در مسیر ترسیم دورنماى امت واحده براى مسلمانان و ایجاد فضاى رشد فكرى و ارتقاى فهم مردم نسبت‏به مسؤولیت‏هاى خود; و در نهایت، به كار بستن راه‏حل‏هایى كه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از آنها به عنوان ابزار تحقق وحدت بهره مى‏گرفت.
    این چنین راهبردهایى را مى‏توان تحت عنوان «دعوت ارزشى پیامبرصلى الله علیه وآله برشمرد كه پاره‏اى از آنها شامل «راهبردهاى ارزشى ملى و مذهبى‏»، «راهبردهاى ارزشى قومى و میهنى‏» و نیز «راهبردهاى ارزشى اجتماعى و فردى‏» خواهند بود. و اینك به هر بخش اشاره‏اى گذرا خواهیم كرد.
    راهبردهاى ملى و مذهبى
    الف) ایجاد وحدت ملى و همبستگى ایمانى
    ورود پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به مدینه همراه با عقد قراردادهایى بین گروههاى گوناگون بود. این پیمان‏ها را مى‏توان یكى از بارزترین شواهد به كارگیرى رهیافت وحدت اسلامى در جامعه آن زمان شمرد.
    پیمان‏نامه عمومى مدینه: یكى از مهمترین این پیمانها، اولین قراردادى بود كه بین پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله و طوایف و قبایل موجود یثرب بسته شد و بعضى آن را «نخستین قانون اساسى مكتوب جهان‏» دانسته‏اند. این تدبیر بهترین مقوله براى به وجود آوردن وحدت ملى و همبستگى دینى بود چرا كه وحدت میان قبایل درگیر، حقوق اجتماعى یهودیان و نیز مهاجران مسلمانان را تصمین مى‏كرد و از سوى دیگر، این پیمانها مقدمات تشكیل یك وحدت سیاسى و حكومتى را فراهم مى‏آورد.
    به عنوان نمومه در مفاد قرارداد بین مسلمین بروشنى قید شده بود كه مسلمین امت واحده‏اى، جداى از مردم دیگر هستند: (انهم امة واحدة من دون الناس)، و ارتباطى بین مسلمانان و كافران نیست و دورى بین مسلم و مسلم نباید باشد. اگر چه روح حاكم بر این پیمانها همانا به كارگیرى ابزار وحدت اسلامى در جهت راهبرد ارزشى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در جامعه اسلامى است و از همین‏رو تمام زموارد آن مصداق این امر قرار دارند، ولى به بعضى از آن موارد اشاره مى‏كنیم: (1)
    - مسلمین در برابر ظلم و تجاوز و توطئه و فساد با هم متحد خواهند بود.
    - هیچ مؤمنى بدون اشاره سایر مؤمنان در جهاد فى سبیل‏الله صلح نمى‏كند و صلح جز براى همگان اجرا نخواهد شد.
    - تمامى گروهها (كه به جنگ مشغول‏اند) به ترتیب وارد جنگ خواهند شد و جنگیدن به یك گروه (دومرتبه پشت‏سرهم) تحمیل نخواهد شد.
    - «ذمة الله‏» نسبت‏به همه افراد یكسان است.
    - اگر اختلافى بین مسلمین بروز كرد، مرجع حل آن خدا و رسول خواهند بود.
    - مسلمین، فرد مقروض و مدیونى را كه دین او سنگین است رها نخواهند ساخت، بلكه اور ا كمك مى‏كنند.
    و در قسمت دیگرى از این عهدنامه تاریخى كه طرف خطاب آن یهودیان مدینه بودند، امورى پیشداورى شد كه توجه به مفاد آن حاكى از انگیزه تحقق وحدت ملى توسط پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله است:
    - مسلمانان و یهودیان امت واحده‏اند و مانند یك ملت در مدینه زندگى خواهند كرد و هر یك دین خود را دارند.
    - به یهودیان هم‏پیمان، همراهى و كمك خواهد شد و متقابلا وقتى مسلمین آنها را به مصالحه مى‏خوانند، یهودیان باید بپذیرند.
    - مسلمین و یهود هر دو باید بر ضد كسانى كه با این قرارداد به مخاصمه برمى‏خیزند، مبارزه كنند.
    - هر دو باید با یارى یكدیگر در برابر مهاجمان به یثرب بجنگند.
    - هیچ كافرى از ناحیه دو طرف اجیر نشود مگر این كه به مصلحت هر دو گروه باشد.
    به هر حال، باید چنین نتیجه گرفت كه كوشش براى ایجاد حساسیت مشترك دینى و ملى یكى از شاخص‏ترین راه‏حل‏هاى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در جهت تحقق وحدت اسلامى شمرده مى‏شود.
    تثبیت وحدت ایمانى: پیامبرصلى الله علیه وآله بعدها نیز در مسیر تثبیت همبستگى ایمانى مسلمین مكررا بر این موضوع تاكید فرمود. در بخشى از سخنان حضرت پس از فتح مكه و در مسجدالحرام چنین نقل كرده‏اند كه فرمود: «المسلم اخ المسلم والمسلمون هم ید واحد على من سواهم تتكافوا دمائهم یسعى بذنبهم ادناهم‏». (2)
    ایجاد چنین حس مشترك دینى و پیوستگى مذهبى واحد بین مؤمنان در كلام زیبایى منسوب به حضرت كاملا مشهور است كه: «المؤمنون كنفس واحدة‏».
    همچون آن یك نور خورشید سما صد شود نسبت‏به صحن خانه‏ها لیك یك باشد همه انوارشان چون كه برگیرى تو دیوار از میان چون نماند خانه‏ها را قاعده مؤمنان مانند نفس واحده
    و البته رمز این پرتو نورانى نیز در روح انسانى و الهى مؤمنان خواهد بود كه:
    جان حیوانى ندارد اتحاد تو مجو این اتحاد از روح باد جان گرگان و سگان از هم جداست متحد جانهاى شیران خداست
    (مولوى)
    ب) پیوند روح اخوت و برادرى
    پیدایش تعلق اجتماعى: در نخستین سال ورود پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به مدینه یكى از مهمترین ابتكارها و راهبردهاى مهم حضرت در به كارگیرى عامل وحدت دینى واقع مى‏شود; یعنى پیوند (عقد) مواخات بین كلیه مسلمانان اعم از مرد و زن:
    دو قبیله کاوس و خزرج نام داشت یك ز دیگر جان خون آشام داشت كینهاى كهنه‏شان از مصطفى محو شد در نور اسلام و صفا اولا اخوان شدند آن دشمنان همچو اعداد عنب در بوستان وز دم المؤمنون اخوه، به پند درشكستند و تن واحد شدند غوره‏اى كو سنگ بست و خام ماند در ازل حق كافر اصلیش خواند نى اخى نى نفس واحد باشد او در شقاوت نحس ملحد باشد او آفرین بر عشق كل اوستاد صد هزاران ذره را داد اتحاد
    (مولوى)
    رسول خداصلى الله علیه وآله در یك مجلس عمومى مى‏فرماید: «تآخوا فی الله اخوین اخوین‏». (3)
    این پیمان برادرى همگانى تنها براساس نفى انگیزه‏هاى قومى و قبیله‏اى و بر محور حق و همكارى اجتماعى شكل گرفت چه این كه: «انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بین اخویكم واتقوا الله لعلكم ترحمون‏». (حجرات /10)
    پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله بین هر مهاجر و یكى از مردم مدینه عقد برادرى بست و در یك انگاره تاریخى، حضرت على را در دنیا و آخرت برادر خود خواند كه: «انه منى و انا منه‏».
    به هر ترتیب، این تصمیم داهیانه، كارآمدترین ابزار تحقق الفت فراگیر در جامعه آن زمان بود كه نشان از همه كوشش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله براى پیدایش یك تعلق اجتماعى بالنده بر محور ایمان به خدا داشت.
    محبت الهى پایه تشكیل جامعه آرمانى: جامعه مطلوب پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله، نظامى است كه تمامى اعضاى آن بر محور دیانت توحیدى، پیوند برادرى با یكدیگر دارند و مكلف هستند آن را استوار نگه دارند تا خداوند عزیز حكیم نیز زمینه‏هاى الفت و وحدت دلها را (به قدرت خود) پایدار سازد و بدین‏سان پایه‏هاى تفاهم اجتماعى جامعه اسلامى محكم گردد: «وان یریدوا ان یخدعوك فان حسبك الله هو الذى ایدك بنصره وبالمؤمنین × والف بین قلوبهم لو انفقت ما فى الارض جمیعا ما الفت‏بین قلوبهم و لكن الله الف بینهم انه عزیز حكیم.» (انفال /62 و63)
    براساس مفاد آیات الهى اولا بدون تحقق الفت اجتماعى نمى‏توان سخن از جامعه كرد; ثانیا تحقق این امر تنها به ست‏خداست، ثالثا مؤمنان نیز قادرند شرایط و زمینه‏هاى وحدت اجتماعى را فراهم آورند. (4)
    كلام راستین خداوند پیرامون مساله برادرى قبایل یثربى نیز بس گویاست; «واعتصموا بحبل الله جمیعا ولاتفرقوا واذكروا نعمة الله علیكم اذ كنتم اعداء فالف بین قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا... «(آل عمران /103)
    جامعه آرمانى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله كه در آن روح اخوت و برادرى موج مى‏زند، جامعه‏اى است كه در شدت بر كفر و رحمت‏به ایمان، حول یك محور، وحدت مى‏یابند، یعنى: «محمد رسول الله و الذین معه اشداء على الكفار رحماء بینهم‏». (فتح /29)
    جامعه‏اى كه مانند پیكره‏اى واحد است و تمام افراد آن در ارتباطى وحدت‏بخش با یكدیگر پایدار مى‏مانند و روح عشق و ایمان مذهبى در تار و پود آن جریان دارد: «مثل المؤمنین فى توادهم وتراحمهم وتعاطفهم كمثل جسد واحد اذا اشتكى منه عضو تداعى له سائر الاعضاء بالسهر والحمى‏». (5)
    بهره‏ورى از ظرفیت‏هاى اجتماعى: در نتیجه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با طرح پیمان برادرى انصار و مهاجران، از ظرفیت‏خاص چارچوب اجتماعى جامعه عربى (كه حمایت از هم‏پیمانان خود بوده) در جهت اهداف تحقق امت واحده بهره برد و این موفقیت‏بارز پیامبرصلى الله علیه وآله نه تنها باعث تعجب افرادى چون ابوسفیان شد، كه حتى آثار و پیامدهاى این مساوات اسلامى تا مقدم داشتن اموال و دارایى‏ها نسبت‏به یكدیگر پیش رفت. مورخان نقل مى‏كنند كه در جریان برادرى مهاجر و انصار، پیمانى بسته شد كه شامل مشاركت در میراث هم بود و در همین راستا رویداد تقسیم غنایم جنگى «بنى‏النضیر» از بهترین نمونه‏هاست.
    به هر حال، سراسر وقایع تاریخ اسلام گویاى شواهدى است كه نقش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله را در جلوگیرى از افتراق صفوف مسلمین و متقابلا بهره‏برى ابزار وحدت اسلامى نشان مى‏دهد و این دستور آشكار قرآن بود كه: «ولاتكونوا كالذین تفرقوا واختلفوا...» (آل‏عمران /105)تلاش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در ایجاد وحدت به اوج كوشش‏هاى ممكن، مى‏رسد و چون آرمان وحدت را یكى از رسالت‏هاى الهى بعثت‏خود مى‏داند; و رنج تفرق مؤمنان بر او گران مى‏آید و سخت مهربان و هواخواه آنان است، پس در این راه تمام توان خود را به كار مى‏برد كه: «لقد جاءكم رسول من انفسكم عزیز علیه ما عنتم حریص علیكم بالمؤمنین رءوف رحیم‏». (توبه/128) و شاید به همین دلیل است كه خود مى‏فرماید: «ما اوذى نبى مثل ما اوذیت.» (6)
    راهكار سازگارى و همدلى: موضوع «اصلاح ذات البین‏» و سفارشها و موضعگیرى‏هاى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله پیرامون آن نیز، در ردیف راهكارهاى ایجاد برادرى قرار مى‏گیرد:
    «... وفى الخبر عن ابى‏ایوب قال: قال رسول‏الله‏صلى الله علیه وآله: یا ابا ایوب الا ادلك على صدقة یحبها الله و رسوله قال: بلى. فقال رسول‏الله: تصلح بین الناس اذا تفاسدوا... و فى راویه تسعى فى صلاح ذات البین اذا تفاسدوا و تقرب بینهم اذا تباغضوا». (7)
    و نیز نقل شده كه درباره آیه اخوت از پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله پرسش كردند، فرمود: مزد آن كس كه در برقرارى آشتى میان مردمان بكوشد; برابر مزد كسى است كه در راه خدا پیكار كند. (8)
    بدین‏ترتیب یكى از این شیوه‏ها را در تصمیمى كه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله مبنى بر «اصلاح ذات البین‏» در مورد تقسیم غنایم جنگ بدر مى‏گیرد، مشاهده مى‏كنیم. قطعا فقدان قانون خاص تقسیم غنایم و نیز عدم آمادگى تربیتى و اخلاقى كامل مسلمانان آن دوره، عواملى بود تا در وحدت پویاى جامعه اسلامى ایجاد خلل كند. از این‏رو، پیامبرصلى الله علیه وآله مامور به اصلاح امور و حفظ یكپارچگى ملت مى‏شود و مؤمنان نیز موظف به رعایت همدلى و تبعیت از رسول اكرم‏صلى الله علیه وآله كه: «فاتقوا الله واصلحوا ذات بینكم واطیعوالله ورسوله ان كنتم مؤمنین‏». (انفال /1)
    پیامبرصلى الله علیه وآله به گونه‏اى اختلاف‏زدایى مى‏كند كه شقاقى (هر چند ناچیز) در پیكره وحدت دینى مسلمین سر برنیاورد; چنان كه مورخان نقل كرده‏اند، پیامبر اسلام‏صلى الله علیه وآله حتى براى گروهى هم كه در جنگ حاضر نبودند سهمى از غنیمت قرار مى‏داد. (9)
    جالب توجه است كه پیش از آغاز جنگ بدر، پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با وجود اعلام حمایت عده‏اى از مهاجران، در انتظار اعلام رضایت انصار مبنى بر آمادگى جهاد نبرد با دشمن است; چون محتواى قرارداد انصار با پیامبرصلى الله علیه وآله درباره دفاع از حضرت در داخل شهر مدینه بود و نه همراهى در جنگ‏هاى خارج، لذا پیش از حركت‏به دنبال راى و نظر انصار بود و پس از اطمینان از یارى آنان آماده كارزار مى‏گردد.
    این امر در واقع نشان از اهتمام پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به رعایت‏سنت‏هاى اجتماعى و ملاحظه شرایط خاص سیاسى زمان دارد. (10)
    تفوق به جاى تفرق: رویداد دیگرى كه در جریان جنگ احد شاهدیم دستورى است كه قرآن به پیامبرصلى الله علیه وآله مى‏دهد مبنى بر عدم ملامت پاره اى مسلمانان به سبب فرار از جنگ و در برابر، بخشودن آنها و سعى در امیدوار ساختن و همكارى به گونه‏اى كه جذب جامعه اسلامى شوند و در مسیر اصلاح و تربیت روحى قرار گیرند: «فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم فى الامر...» (آل‏عمران /159)
    قطعا یكى از ریشه‏هاى اصلى چنین تصمیم پسندیده‏اى، همخوانى با وحدت و یكپارچگى سیاسى امت اسلام بوده است تا از این طریق پیشاپیش زمینه افتراق بین گروههاى مسلمان (به علت طرد افرادى از مبارزین كه در جریان جنگ دچار خطا و تخلف شدند) و سایر اقشار جامعه، محو شود.
    در همین جنگ است كه به نقل تاریخ; جوان مسلمان ایرانى پس از وارد آوردن ضربه‏اى بر افراد سپاه دشمن مى‏گوید: «خذها و انا الغلام الفارسى‏» (این ضربت را تحویل بگیر كه منم یك جوان ایرانى) اما پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله او را خطاب و عتاب نمود كه چرا نمى‏گویى منم یك جوان انصارى؟! و منظور آن است كه به این وسیله هم، آهنگ برانگیخته شدن تعصبات قومى دیگر را خاموش، و وحدت صفوف اسلام را حفظ كند و هم، ملاك افتخار و ارزش را از محور قوم و نژاد و ملیت‏به دین و مكتب و ارزشهاى توحیدى بازگرداند.
    بدین‏سان حضرت از هر عاملى براى نگهدارى تفوق اجتماعى و جلوگیرى از تفرق استفاده مى‏كرد و حتى در جریان تخریب مسجد ضرار!
    حفظ وفاق ملى: سیاست پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله درباره ویران كردن مسجد ضرار دقیقا به قصد ایجاد یك مانع مؤثر براى جلوگیرى از ظهور شكاف سیاسى در جامعه اسلامى بود تا پیاپى، وفاق ملى آسیب نبیند.
    یك مثال دیگر اندر كژروى شاید ار از نقل قرآن بشنوى این چنین كژ بازیى مى‏باختند مسجدى جز مسجد او ساختند فرش و سقف و قبه‏اش آراسته لیك تفرق جماعت‏خواسته قصدشان تفریق اصحاب رسول فضل حق را كى شناسد هر فضول
    بر این اساس، پیامبر بزرگوار اسلام‏صلى الله علیه وآله حتى در آخرین سفارشهاى خود به امت اسلامى نیز چنین مى‏گوید: «ایها الناس، ان دماءكم و اموالكم علیكم حرام الى ان تلقوا ربكم، كحرمة یومكم هذا، و كحرمة شهركم هذا...» و نیز در آخر خطبه دارد كه: «... ایها الناس اسمعوا قولی و اعقلوه، اعلموا ان كل مسلم اخ للمسلم و ان المسلمین اخوة.» (11)
    2 - راهبردهاى قومى و میهنى
    الف) نفى نژادپرستى و قومیت‏گرایى
    یكى دیگر از راه‏حل‏هایى كه پیامبر مكرم اسلام‏صلى الله علیه وآله در مسیر بنیانگذارى وحدت امت اسلامى به كار مى‏گرفت، نفى نژادپرستى، قومیت‏گرایى و تبعیض‏هاى ناروا و ناپسند بود.
    شكستن ارزشهاى جاهلى: مبارزه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با برده‏دارى آن زمان كه همراه افزایش تدریجى قدرت سیاسى و اجتماعى حضرت با قاطعیت روزافزونى نیز توام بود، بهترین شاهد است. این جنبش، بخشى از حركت‏هاى عدالت‏خواهى پیامبرصلى الله علیه وآله در برابر ظلم آشكار آن دوره به شمار مى‏آید چرا كه حضرت به دنبال تاسیس جامعه فلاح‏پسند دینى و پایه‏گذارى حزب رستگاران است كه: «الا ان حزب الله هم المفلحون‏» (مجادله /22) و نیك، از قرآن آموخته كه فلاح و سعادت با ظلم و شقاوت قابل جمع نیست: «.. انه لایفلح الظالمون‏». (انعام /35)
    یكى از تلاشهاى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در دوره ابتدایى حضور ده ساله مكه مكرمه، گسستن مبانى نظام ارزشى حاكم بر جامعه جاهلى آن زمان بود. در بافت پیوندهاى عشیره‏اى; بردگان و كنیزكان بدون اذن صاحبان خود، حق هیچ‏گونه تصمیم‏گیرى مستقل و یا اظهار مشاركت اجتماعى خاص نداشتند. اجازه بردها در پذیرش یا عدم پذیرش معتقدات دینى خویش نیز به دست‏خود آنان نبوده است.
    دعوت فرهنگى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به توحید، و نیز دعوت ارزشى حضرت به ایجاد تعلق دینى و حب اجتماعى توحیدى، سبب شد تا زمینه شكستن چنین تبعیض‏هاى ظالمانه‏اى فراهم گردد، معیارهاى جاهلى روابط نسبى از بین‏رفته و در نهایت افراد، بدون وابستگى قومى و قوم‏گرایى به دین جدید بگرایند چرا كه: «لاعصبیة فى الاسلام‏».
    حاصل توفیق پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در به كارگیرى این راه، مسلمان شدن افرادى از عشیره‏ها و قبایل متعدد مشركین و تمرد آنان از قوانین نظام قبیله‏اى و سپس، پیوستن به صفوف مؤمنان بود. این روش، علاوه بر تاثیرگذارى «ارزشى و اجتماعى‏» یعنى ایجاد یاس و وحشت در دل مشركان و ویران شدن اصول ارزش حاكم، زمینه‏اى براى زایش نظام اجتماعى جدید پدید آورد.
    ارزش مساوات توحیدى: بعدها پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در قالب فرمان، ارشاد یا نصیحت، مسلمانها را رهنمون به آزادسازى بردگان مى‏سازد و خود نیز چنین مى‏كند و این فرمان «خداى‏» بود كه ایمان به خود و آخرت و پیامبران را با بخشش مال در جهت آزادى انسانهاى دیگر همسنگ مى‏داند: «.. ولكن البر من آمن بالله والیوم الآخر والملئكة والكتاب والنبیین واتى المال على حبه ذوى القربى و... وفى الرقاب و...» (بقره /177)
    حضرت، افرادى مانند «زید بن حارثه‏» را فرمانده سپاه اسلام، «بلال حبشى‏» را مؤذن ویژه قرار مى‏دهد و از «سلمان فارسى‏» ایرانى تجلیل مى‏كند و به او مقام و منزلت والا مى‏بخشد تا به این ترتیب هم با تبعیض‏هاى موجود به مبارزه برخیزد: «من اعتق مؤمنا اعتقه الله العزیز الجبار...«و هم بتدریج ارزش تقوا را ملاك منصب‏ها و منزلت‏هاى اجتماعى، معرفى نماید كه: «ان اكرمكم عندالله اتقیكم...» (حجرات /13)
    پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله آشكارا اعلام مى‏كرد آن غلام حبشى و این سید قریشى (هر دو) در نزد من یكسان هستند و بدین‏سان آن حضرت را منادى به حق مساوات توحیدى دانسته‏اند. چه این كه: «كلكم لآدم و آدم من تراب لیس لعربى على عجمى فضل الا بالتقوى‏». (12)
    به هر حال رعایت تساوى و عدالت توسط پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله كه دقیقا در برابر ظلم و تبعیض‏هاى رایج قرار داشت، از مؤثرترین راهكارهاى ایجاد وحدت اسلامى در جامعه آسیب‏دیده آن روزگار بود.
    در متون تاریخى و روایى مى‏خوانیم كه حضرت تفاوتى بین برده و غیربرده نمى‏گذاشت و خود نیز در اجراى احكام، طعم شیرین حق مساوات و عدالت را به دیگران مى‏چشانید; كه حتى در جمع مسلمانان، جایگاه پیامبر خداصلى الله علیه وآله ناپیدا بود و هر زمانى در مجلس مى‏نشست افراد ناشناس بسادگى نمى‏توانستند حضور رسول‏الله‏صلى الله علیه وآله را نزد مردم بیابند. اوج درخشش این مساوات‏طلبى حتى در چشمان مبارك رسول رحمت نیز نمایان بود كه: «كان رسول‏الله یقسم لحظاته بین اصحابه، ینظر الى ذا وینظر الى ذا بالسویة‏». (13)
    البته شكى نیست كه همه این آداب الهى در جلب حمایت توده مردم بسیار مؤثر بوده است. حضرت در یك تمثیل گویا مى‏فرماید: «ان الناس من عهد آدم الى یومنا هذا مثل اسنان المشط لا فضل للعربى على العجمى ولا للاحمر على الاسود الا بالتقوى.» (14)
    این سیره با درایتى خاص و تدبیرى موشكافانه در دوران حكومت پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله نیز دنبال مى‏شود تا همواره نقش خود را به عنوان یكى از ابزارهاى ارزشى وحدت‏ساز ایفا كند. پیامبرصلى الله علیه وآله درصدد است تا همه پایه‏هاى نابرابرى‏هاى جاهلى را از میان بردارد و بازگشت‏به عهد جاهلیت و پسند احكام غیرالهى را ناممكن سازد كه: «افحكم الجاهلیة یبغون...» (مائده/50)
    رسول الله‏صلى الله علیه وآله خود، آغازگر این حركت‏بزرگ اجتماعى - ارزشى است و از هر رخدادى در جهت القا و تثبیت روح مساوات و عدالت انسانى در جامعه نوپاى آن زمان بهره مى‏برد. در جایى به زیبایى تمام مى‏فرماید: «ان الله یكره من عبده ان یراه ممیزا بین اصحابه‏». (15)
    بدین‏ترتیب مى‏توان نتیجه گرفت: نفى قومیت‏گرایى و هر نوع تعصب ناپسند جاهلى، همیشه مدنظر پیامبر گرامى اسلام‏صلى الله علیه وآله بوده است و هشدارهاى حضرت نیز به كسانى كه حسب و نسب را ملاك افتخارات و ارزشها مى‏دانستند، در تاریخ اسلام ثبت‏شده است:
    «سلمان فارسى در مسجد پیامبرصلى الله علیه وآله نشسته بود. عده‏اى از بزرگان اصحاب نیز حاضر بودند و سخن از اصل و نسب به میان آمد هر كسى درباره اصل و نسب خود چیزى مى‏گفت تا این كه از سلمان سؤال كردند... او گفت: انا سلمان بن عبدالله، كنت ضالا فهدانى الله عزوجل بمحمد، كنت عائلا فاغنانى الله بمحمد وكنت مملوكا فاعتقنى الله بمحمد. سپس پیامبرصلى الله علیه وآله وارد شدند و سلمان گزارش جریان را به حضرت رساند. رسول اكرم‏صلى الله علیه وآله به آن جماعت كه همه از قریش بودند فرمود: یا معشر قریش ان حسب الرجل دینه و مروئته خلقه و اصله عقله. (16)
    همچنین در روایت دیگرى، افتخار و فخرفروشى بر محور تعصبات قومى را از آتش جهنم مى‏شمارد: «لیدعن رجال فخرهم باقوام انما هم فحم من فحم جهنم...» (17)
    در همین ردیف باید بر زندگى بسیار ساده پیامبر عزیزصلى الله علیه وآله اشاره كرد كه به نقل امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام حتى اجازه نصب پرده‏اى با نقش و نگار معمولى را بر در خانه خود نمى‏دهد. این امر، بهترین شاهد و عالى‏ترین زمینه براى جذب انسانهاى محرومیت كشیده آن زمان و عامل تحقق وحدت دینى بود. به نقل صحابه آن حضرت: «كان رسول‏الله‏صلى الله علیه وآله خفیف المؤونة‏».
    زیباترین تعبیر پیرامون نقش ارزشى پیامبران همان است كه در نهج‏البلاغه مى‏خوانیم: «مع قناعة تملا القلوب والعیون غنى و خصاصة تملا الابصار و الاسماع اذى‏». (18)
    حمایت از محرومین: در جهت نفى تعصبات قومى، خطمشى حمایت از محرومین و بیچارگان نیز قرار دارد. این گروه كه عمدتا بردگانى از مردان و زنان‏اند طبق قوانین حاكم، زیر پوشش حمایتى هیچ قوم و قبیله‏اى نبودند و لذا از كلیه حقوق اجتماعى و سیاسى محروم مى‏شدند و به دلیل ساخت‏سیاسى خاص دوران جاهلى و نیز ناتوانى‏هاى گوناگون این افراد، امكان پى‏ریزى جامعه‏اى مستقل را هم نداشتند.
    در چنین شرایطى، مخالفت پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با تبعیض‏ها و قوم‏گرایى‏ها و از سوى دیگر، حمایت از محرومان، سبب جذب این گروه به اسلام و پیامبرصلى الله علیه وآله مى‏شد و بدین‏ترتیب گروه كثیرى بر محور رسول خداصلى الله علیه وآله وحدت اجتماعى و سیاسى پدید مى‏آوردند. در واقع، محتواى فكرى دعوت حضرت در اعلام اصالت تقوا و كرامت انسانى و نیز مقتضاى عملكرد او، نقش یك ابزار پویا براى ایجاد وحدت اسلامى نوین را ایفا كرد.
    این اعلام حمایت و جانبدارى كه بتدریج دامنه پوشش آن نیز گسترده مى‏شد، توانست نیروهاى خسته و گریزان، ستم‏دیده و درگیر تردیدهاى فكرى را به مركزى واحد هدایت كند و پایه‏هاى وحدت دینى را استوار سازد.
    ب) نقش بیت‏الله
    با نظرى به رویدادهاى تاریخ اسلام بعضى راه‏حل‏هاى دیگر نیز به چشم مى‏آید كه در آنها به نحوى از ظرفیت و مقتضیات موجود جامعه آن زمان در جهت تحقق وحدت اسلامى بهره‏بردارى شده است.
    در این‏باره تاثیر كعبه مكرمه و كیفیت استفاده پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از آن به عنوان یكى از ابزارهاى ارزشى وحدت‏ساز شایان توجه است چه این كه: «ان اول بیت وضع للناس للذى ببكة مباركا وهدى للعالمین‏». (آل‏عمران /96)
    پیامبرصلى الله علیه وآله از موقعیت مكانى مكه و فرصت زمانى ایام حج در مقطعى كه تمام مردم جزیرة‏العرب به آن جا مى‏آمدند بهره مى‏برد تا دعوت توحیدى خود را به مهتران و بزرگان قبایل ارائه دهد. در متون تاریخى نام قبیله‏هاى «بنى‏حنیفه‏»، «كنده‏»، «بنى‏صعصعه‏»، «كلب‏» و دیگران را در فراخوان حضرت مى‏بینیم و حتى گرایش مردم یثرب به اسلام هم از طریق همین تدبیر در استفاده از موقعیت‏خانه خدا و موسم حج‏بوده است: «جعل الله الكعبة البیت الحرام قیاما للناس‏». (مائده /97)
    میزان كارآمدى این عامل در تمایل و كشش توده‏ها به سوى پیامبرصلى الله علیه وآله به قدرى بود كه كفار و مشركان را كاملا در موضع انفعالى قرار مى‏داد. آن گونه كه پیش از آغاز مراسم براى جلوگیرى از شعاع نفوذ پیام نبى‏صلى الله علیه وآله به مشورت مى‏پرداختند تا مناسب‏ترین شیوه‏هاى تبلیغى و روانى را براى تغییر اذهان مخاطبان و مردم به كار گیرند. شعارهاى روانى - سیاسى آنها این بود: «وقالوا یا ایها الذى نزل علیه الذكر انك لمجنون‏». (حجر/6)
    و مهم این است كه در تبلیغاتشان، روح تعصب‏هاى نژادى و قومى موج مى‏زد: «ویقولون ائنا لتاركوا الهتنا لشاعر مجنون‏». (صافات /36)
    3 - راهبردهاى اجتماعى و فردى
    الف) حمیت عربى و حس مشترك
    بهره‏بردارى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از اخلاق و خصوصیات روحى عرب جاهلى در جهت اهداف توحیدى و بویژه تحقق وحدت اسلامى، یكى دیگر از راهبردهاى ارزشى به شمار مى‏آید.
    ظرفیت‏هاى روحى جامعه آن زمان در تمامى شرایط اجتماعى خاص خود تنیده شده بود و پیوندى مستحكم با پیشینه تاریخى‏اش داشت; سعى پیامبرصلى الله علیه وآله این بود كه قابلیت‏ها را به سمت مطلوبیت‏هاى موردنظر هدایت كند و به نوعى، آمیزه‏هاى اخلاقى نوینى به وجود آورد. بدین‏سان پیامبر عزیزصلى الله علیه وآله از این امكانات اخلاقى و روحى براى پدیدآورى یك همگرایى دینى و استحكام علایق مشترك اعراب در جهت آرمانهاى امت واحده استفاده مى‏كند.
    روحیه تعصب و حمیت عربى، تعهد و وفاى به عهد و پیمان، شجاعت و دلاورى یا میهمان‏نوازى، نمایانگر شاخصه‏هاى اجتماعى اعراب جاهلى شده است: «اذ جعل الذین كفروا فى قلوبهم الحمیة حمیة الجاهلیة...» (فتح /26)
    و در همین حركت پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله اصلاح و بهسازى ارزشهاى حاكم در چارچوب نظام ارزشى اسلام را یكى از كلیدهاى رویكرد اتحاد اسلامى مى‏داند. به این صورت كه تعصب به قوم و قبیله، حفظ و بزرگداشت منزلت عشیره و رؤسا و بزرگان آن و نیز واكنش در حمایت از افراد طایفه (كه معمولا به نحو صریح یا ضمنى توام با گونه‏اى تعهد و پیمان بود) بارها و بارها در تاریخ اسلام سبب حمایت از حضرت در مواضع مختلف و اصولا، زمینه تشكیل اولین وحدت سیاسى و علنى اسلام تلقى مى‏گردد. پیامبرصلى الله علیه وآله خود مى‏فرمود: «ما نالت منى قریش شیئا اكرهه حتى مات ابوطالب.» (19)
    به هر حال، چنین بیعت‏هایى نه تنها در محدوده داخلى كه بیشتر در تعهد قبایل نسبت‏به یكدیگر نیز كاربرد داشت و طبق رسوم جاهلى تا زمان اعلام انصراف هم‏پیمان یا هم‏پیمانان به قوت خود باقى مى‏مانده است. و پیامبرصلى الله علیه وآله نیز از همین طریق دیگران را دعوت به اسلام مى‏كرد و در طول تاریخ مكرر بین حضرت و افراد یا گروهى از یاران، پیمانهاى گوناگونى منعقد مى‏گردید كه تكرار آن حاصلى جز فراگیرى دامنه وحدت اسلامى نداشت. شبیه آنچه در «عقبه اولى‏»، «عقبه ثانیه‏»، «بیعت در غزوه بدر»، «بیعت رضوان‏» و غیر آنها روى داد.
    شجاعت و دلیرى اعراب كه ریشه در وضعیت‏خاص آن جامعه و نیز مسایل جغرافیایى و طبیعى داشت، هیچ‏گاه به صورت مطلق از ناحیه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله مطرود و مذموم دانسته نشد بلكه این روحیه‏خاص نیز در مسیر اصلاح و امور پسندیده و صحیح قرار گرفت. و بدون تردید این امر در گسترش حاكمیت‏سیاسى اسلام كه فقط در طى ده سال، بیش از هشتاد غزوه و سریه را در پرونده خود جاى داده، تاثیر بسزایى داشته است.
    حضرت، در جنگهاى بسیارى ضمن تجلیل و تمجید از روحیه شجاعت و سلحشورى سربازان اسلام، ارزشمندى آن را در محدوده عبادت و تقواى الهى مورد سنجش و مقایسه قرار مى‏داد و بدین‏سان شیوه تعدیل و تصحیح ویژگى‏هاى اخلاقى اعراب را برمى‏گزید مانند: «ضربة على یوم الخندق افضل من عبادة الثقلین‏» از سوى دیگر، پیامبرصلى الله علیه وآله در تقویت و اصلاح روحیه مهمان‏نوازى اعراب نیز مى‏كوشد كه این نیز سبب جذب فزونتر افراد به قلمرو مسلمانان است.
    پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله مسلمین را امر به سخاوت و بخشش اموال و انفاق دارایى‏هاى خود مى‏كرد بر مبناى: «لن تنالوا البر حتى تنفقوا مما تحبون...«(آل‏عمران /92) و خود مى‏فرمود: «فاحسنوا صحبة السلام بالسخاء...» نیز در دوره اولیه تكون جامعه اسلامى از انصار مى‏خواست مهاجران را مورد حمایت قرار دهند و مسلمانان مدنى هم با توجه به همان روحیه خاص اجتماعى، (كه اكنون صبغه دینى هم پیدا كرده بود) چنین كردند تا آن جا كه براى اسكان مهاجران در خانه‏هاى خود به قرعه‏كشى روى آوردند: «والذین تبوءو الدار والایمان من قبلهم یحبون من هاجر الیهم ولایجدون فى صدورهم حاجة مما اوتوا ویؤثرون على انفسهم ولو كان بهم خصاصة ومن یوق شح نفسه فاولئك هم المفلحون‏». (حشر /9)
    بدین‏ترتیب بهره‏برى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از این ظرفیت روحى كه با صحه گذاشتن و تعدیل دینى همراه بود، سبب شد تا وحدت اسلامى، هر روز با اقتدار بیشترى همراه باشد و به مرور زمانى، تسرى یابد. البته نزد اسلام، اصل تعدد در ملیت و اقوام نفى نمى‏شود اما ستیزه‏جویى و ایجاد تشتت در وحدت سیاسى و وفاق عمومى جامعه اسلامى نیز مورد قبول نیست. چه این كه: «انا خلقناكم من ذكر وانثى وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا...» (حجرات /13) بدین‏ترتیب چنانچه تعصب در مسیر پایبندى بر غیر حق و تهى شدن از ارزشهاى دینى و انسانى و تنها به صرف تكیه بر قومیت و ملى‏گرایى باشد، مورد پذیرش دین و پیامبر اسلام‏صلى الله علیه وآله نیست: «لیس منا من دعى الى عصبیة‏». (20)
    ب) آداب اخلاقى
    پیامبر گرامى اسلام‏صلى الله علیه وآله یكى از اهداف عالى رسالت‏خود را اتمام اخلاق نیك و تكمیل فضایل الهى و اخلاقى انسان مى‏داند كه: «انى بعثت لاتمم مكارم الاخلاق‏» (21) و بر این بنیان یكى از موارد دیگرى كه مى‏توان در زیرمجموعه راهبردهاى ارزشى پیامبرصلى الله علیه وآله در جهت ایجاد زمینه وحدت اسلامى یاد كرد، نحوه رفتار فردى و آداب خاصى است كه از آن حضرت در متون تاریخى آورده‏اند چه این كه: «وانك لعلى خلق عظیم‏». (قلم /4)
    برخوردهاى پرجاذبه: اخلاق نرم و خوى پر جاذبه رسول حق همواره یكى از مهمترین ابزارهاى ارزشى وحدت دینى و فرونشاندن اختلاف‏ها و نزاعها و جذب انسانهاى پاك‏سرشت‏بوده است: «فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولك...» (آل‏عمران/159)
    رویدادهاى تكان‏دهنده تاریخ اسلام آن چنان آشكار و گویاست كه هیچ نیازى به ترجمان تحلیلى ندارند چه این كه: «الم نشرح لك صدرك‏» (شرح /1) یكى از هزاران: فردى به نام «غورث بن الحارث‏» در برابر پیامبرصلى الله علیه وآله شمشیر در دست گرفت و گفت: «من ینجیك منى‏»، رسول خداصلى الله علیه وآله مى‏فرماید: «الله‏». لرزه بر اندام او افتاد و شمشیر از دست‏بینداخت. سپس، پیامبر او را آزاد كرد. همین شخص هر جا مى‏رود مى‏گوید: «جئتكم من عند خیر الناس‏». (22)
    و به واقع عنوان: «اطهر المطهرین شیمة واجود المستمطرین دیمة...» (23) تنها بر او زیبنده بود. این سلوك و اخلاق نیكوى الهى است كه او را اسوه حسنه و نمونه برتر انسان كامل مى‏دانند تا آن جا كه محبت معجزه‏آساى او سبب مى‏شد مخالفان سرسختش به صف دوستان مؤمن سوق یابند (24) و این آداب الهى، محور جمع و وحدت دلها قرار گیرد. دعوت فطرى پیامبرصلى الله علیه وآله جان تشنه هر حق‏خواهى را مجذوب او مى‏ساخت و این، نیكوترین ابزار براى دمیدن روح وحدت دینى بود:
    در دل هر امتى كز حق مزه است روى و آواز پیمبر معجزه‏ست چون پیمبر از برون بانگى زند جان امت در درون سجده كند
    (مولوى)
    پیوندهاى خانوادگى: در ردیف آداب ویژه پیامبر مى‏توان به فلسفه پیوندهاى خانوادگى حضرت اشاره‏اى كوتاه كرد. بدون تردید با توجه به جایگاه خاص نظام قبیله‏اى در جامعه آن روز، یكى از آثار اجتماعى این امر ایجاد الفت، پیوند بین قبایل، و وحدت لایه‏هاى اجتماعى بوده است. این نوع پیوندهاى قبیله‏اى (به نوعى) بدیل حلف‏هاى قانونى و رسمى شناخته مى‏شود و پیش از اسلام نیز ازدواج‏هاى متقابل، دشمنى‏ها را به دوستى تبدیل مى‏ساخت. به عنوان نمونه ازدواج پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با «جویریه دختر حارث‏» از طایفه بنى‏مصطلق بود كه مسلمانان، به سبب این خویشاوندى، بقیه اقوام او را آزاد كردند و در نهایت تمام طایفه او به اسلام پیوستند و یا ازدواج حضرت با «صفیه دختر حى بن اخطب یهودى‏»، سردار بنى‏قریظه كه پس از اسارت، همسرى پیامبر خدا را در برابر آزادى و الحاق به خانواده خود برمى‏گزیند و در آخر، به همراه گروهى از اقوام، اسلام مى‏آورند.
    4 - امت اسلامى و وحدت دینى
    این بحث را با نظرى به رسالت امت اسلامى در تداوم رحمت نبوى تا تحقق وحدت اسلامى، به پایان مى‏بریم:
    «وحدت‏»، جوهره قوام، پایدارى و حیات هستى است و پیامبران، مامور و سرپرست احیاى رحمت مطلقه الهى در دنیاى انسانى:
    برگ و ساز كائنات از وحدت است اندرین عالم حیات از وحدت است
    (اقبال لاهورى)
    و محمد خاتم‏صلى الله علیه وآله، پیامبر وحدت و رسول رحمت: «وجعلنى رسول الرحمة و رسول الملاحم‏». (25)
    رحمت واسعه الهى، با او جریان یافته: «واطیعوا الله والرسول لعلكم ترحمون‏» (آل‏عمران/132) و امت‏بشرى حول خاتمیت او گرد مى‏آیند: «ما كان محمد ابا احد من رجالكم ولكن رسول الله وخاتم النبیین‏» (احزاب /40) و با این همه، چشمه جوشان رحمت الهى است كه: «فبما رحمة من الله لنت لهم...» (آل‏عمران /159)
    نداى وحدت او، صداى وحدت‏طلبى تمامى انبیاى الهى است و این آهنگ شیرین در حلقوم مبارك او به كمال نهایى خود مى‏رسد:
    نام احمد نام جمله انبیاست چون كه صد آمد نود هم پیش ماست
    (مولوى)
    او آخرین پیامبران از سلسله منادیان رحمت و وحدت الهى است; «تقدم در غایت و تاخر در نوبت دارد یعنى: «لولاك لما خلقت الافلاك‏».
    پس سرى كه مغز آن افلاك بود اندر آخر خواجه لولاك بود با محمد بود عشق پاك جفت بهر عشق او خدا لولاك گفت
    (مولوى)
    و از این‏رو، به تمام شاخ و برگ‏هاى این شجره طیبه; رنگ، عطر، و میوه حیات ابدى مى‏بخشد و با خاتمیت او، درخت نبوت الهى معنا مى‏یابد كه: «ما من نبى آدم و من سواه الا تحت لوائى‏» (26) یعنى:
    «هر چه دارند اولیان و آخریان همه از عكس او دارند و سایه اویند»!
    (مولوى)
    آدم و نوح و خلیل و موسى و عیسى آمده مجموع در ظلال محمد
    (سعدى)
    و از این پس، امت محمدى او; «امة مرحومة‏» و «امة آخرون السابقون‏»، و نیز، آخرین نخبگانى‏اند كه پذیراى حضور اویند;
    پس به معنى آن شجر از میوه زاد گر به صورت از شجر بودش ولاد مصطفى زین گفت كادم و انبیاء خلف من باشند در زیر لوا بهر این فرموده است آن ذوفنون رمز نحن الآخرون السابقون گر به صورت من ز آدم زاده‏ام من به معنى جد جد افتاده‏ام
    (مولوى)
    و بى‏شك امت محمدصلى الله علیه وآله رسالت گسترش دعوت او را تا توسعه امت واحده الهى در پهنه ارض به دوش دارند چرا كه: «كنتم خیر امة اخرجت للناس...» (آل‏عمران /110) و همانانند كه برگزیدگان خدایند و غیر آنان، زیانكاران: «ومن یبتغ غیر الاسلام دینا فلن یقبل منه و هو فى الاخرة من الخاسرین‏» (آل‏عمران /85)
    به آرزوى روزى كه وحدت اسلامى، راهى براى پیوند جوامع اسلامى، به امت واحده الهى گردد و دعوت «امت‏» با دعوت «خداى‏»، همسان كه: «والله یدعوا الى دارالسلام ویهدى من یشاء الى صراط مستقیم‏». (یونس /25) آن افق روشن و درخشان كه پیامبر وحدت براى امت عزیز اسلام به زیبایى تمام ترسیم نمود و شایسته: «فطوبى لك یا محمد ولامتك‏». (27)
    طریقى كه وحدت امت را زمینه احیاى امت واحده مى‏دانست چرا كه احیاء امت واحده را با جوهره اقامه دین (تقوا و عبودیت الهى) همردیف شمرده: «... ان هذه امتكم امة واحدة وانا ربكم فاعبدون‏» (انبیاء /92) و از سویى، اقامه دین حق (در سلسله انبیاء) را نیز به وحدت مى‏پیوندد: «شرع لكم من الدین ما وصى به نوحا والذى اوحینا الیك ما وصینا به ابراهیم و موسى و عیسى ان اقیموا الدین ولا تتفرقوا فیه...» (شورى /13)
    و بدون تردید استجابت و پذیرش نداى «پیامبر وحدت‏» به وحدت دینى، قبول و احیاى حیات ابدى انسانى و الهى امت اوست كه: «یا ایها الذین آمنوا استجیبوا لله وللرسول اذا دعاكم لما یحییكم‏» (انفال /24) و این دستور قطعى الهى است كه: «یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله واطیعوا الرسول ولاتبطلوا اعمالكم‏» (محمد /33) دستورى كه تخلف از آن، تباهى و سیاهى آشكارا، به دنبال دارد: «ومن یعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا مبینا». (احزاب /36)
    خلاف پیمبر كسى ره گزید كه هرگز به منزل نخواهد رسید مپندار سعدى كه راه صفا توان رفت جز بر پى مصطفى
    (سعدى)
    و به این ترتیب; امت واحده، راهى است تا تفوق تمام: «هو الذى ارسل رسوله بالهدى و دین الحق لیظهره على الدین كله وكفى بالله شهیدا.» (فتح /26) و سپس تسرى این حقیقت نهفته الوهى به همه وجدان‏هاى خفته كه: «محمد رسول الله‏» (فتح /29)
    و در نهایت از حال تا آینده امت واحده فرایندى است‏به میزان یك اراده جمعى یك تمایل معمولى و نیز صبرى استوار و پایدار: «یا ایها الذین آمنوا استعینوا بالصبر والصلوة ان الله مع الصابرین‏» (بقره /153) و آن گاه پیامد آب حیات وعده الهى: «فاصبر ان وعد الله حق‏» (روم/60)
    این رهیافتى است كه به جاى مقصد، مسیر، و مایه‏هاى درونى، بیشتر نیازمند همگرایى اراده و تمایلات وحدت‏طلبانه مسلمانان جهان حول محور جمع و نظام بخشیدن به آن است.
    امر حق را حجت و دعوى یكى است خیمه‏هاى ما جدا دلها یكى است از حجاز و چین و ایرانیم ما شبنم یك صبح خندانیم ما
    (اقبال لاهورى)
    و آینده روشن، از آن مؤمنان مجاهدى است كه نور وحدت مى‏نشانند و كمال آن مى‏افشانند چه این‏كه: «یریدون ان یطفئوا نور الله بافواههم ویابى الله الا ان یتم نوره ولو كره الكافرون‏» (توبه/32) و آنگاه خشنود از سپاس الهى: «و رضوان من الله اكبر ذلك هو الفوز العظیم‏». (توبه/72)
    نتیجه‏گیرى
    وحدت امت همواره یكى از آرمانهاى دینى پیامبران توحیدى قلمداد مى‏شده و بر این بنیان، یكى از محورهاى مهم دعوت پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله نیز پى‏ریزى شاكله‏هاى پیدایش آن بوده است.
    تحلیل رویدادهاى تاریخ اسلام گویاى آن است كه در جهت تلاشهاى «سیاسى‏» و «فرهنگى‏» حضرت براى تحقق این هدف، «راهبردهاى ارزشى‏» نیز كارآیى خاص داشته‏اند تا آن جا كه با شناخت دقیق ظربفیت‏هاى اجتماعى حاكم بر جامعه، ابزارهایى برگزیده شده تا زمینه پذیرش و گرایش همگانى را به سوى ایجاد وحدت امت متمایل گرداند.
    طرح پیمان‏نامه ملى مدینه بهترین راه براى ایجاد یك وحدت عمومى و القاى روحیه همبستگى دینى بود و در همین راستا پیمان ویژه مسلمین، راهكارى مذهبى براى پیوند روح برادرى به حساب مى‏آمد. استفاده از راهبردهاى ملى و مذهبى تنها مى‏توانست پایه‏هاى استوارى اجتماعى جامعه را نمایان سازد; اما، در این میان مبارزه با نژادپرستى و قوم‏گرایى و یا به كارگیرى عاقلانه موقعیت‏ها و مكانهاى تجمع عمومى نیز، از جمله راهكارهاى قومى و میهنى لازم جهت دستیابى به وحدت‏طلبى شمرده مى‏شد و با این همه، بهره‏گیرى پیامبرصلى الله علیه وآله از ظرفیت‏هاى اخلاق اجتماعى و نیز توان اخلاق فردى، امرى قابل توجه است.
    بدین‏ترتیب، یكى از ضرورى‏ترین راههاى پى‏ریزى وحدت دینى در امت‏بزرگ اسلامى، هماهنگى اراده‏ها و تمایلات ارزشى جوامع بر بنیاد همانند سازى ابزارهاى سه‏گانه فوق است; یعنى: «راهبردهاى ملى و مذهبى‏»، «قومى و میهنى‏» و نیز «اجتماعى و فردى‏».
    پى‏نوشت‏ها و مآخذ
    1- حمیدالله، محمد: اولین قانون اساسى مكتوب در جهان، ترجمه غلامرضا سعیدى، تهران، انتشارات بعثت، 1365، ص 55-64.
    2- علامه هندى، علاءالدین، كنزالعمال فى سنن الاقوال و الافعال، بیروت، مؤسسه الرسالة، 1985م، ج 1، ص‏149.
    3- آیتى، محمد ابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، انتشارات دانشگاه تهران،1366، ص‏235.
    4- تفصیل این سخن را در جاى خود باید دنبال كرد; نگاه كنید: حسینى، سید حسین: «علوم انسانى اسلامى، مبناى تحقق وحدت فرهنگى‏»، نامه فرهنگ، بهار1377، شماره‏29 و نیز: جزوه درسى «عرفان دینى‏» از همین قلم.
    5- روایت پیامبرصلى الله علیه وآله در كنزالعمال، جلد 1، ص‏149.
    6- علامه مجلسى، محمدتقى، بحارالانوار، تهران، دارالكتب الاسلامیه،1403 ق، جلد39، ص‏56.
    7- المیبدى، ابوالفضل رشیدالدین، كشف‏الاسرار و عدة‏الابرار، به اهتمام على‏اصغر حكمت، تهران، امیركبیر، 1361، جلد9، ص 271-267.
    8- حاج سید جوادى و دیگران، دایرة‏المعارف تشیع، تهران، سازمان دایرة‏المعارف تشیع،1366، جلد 1، ص‏243.
    9- تاریخ پیامبر اسلام، ص‏272.
    10- بهشتى، سید محمد، محیط پیدایش اسلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى،1367، ص‏147.
    11- ابن‏هشام، ابومحمد عبدالملك: السیرة النبویه، قم، انتشارات ایران،1363، جلد 4، ص‏250.
    12- یعقوبى، احمدبن ابى یعقوب: تاریخ یعقوبى، لیدن،1883م، جلد 2، ص‏110.
    13- كلینى رازى، ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق: الاصول من الكافى، تهران، دارالكتب الاسلامیه،1363، جلد 8، ص‏268.
    14- بحارالانوار، جلد22، ص‏348.
    15- مطهرى، مرتضى، سیره نبوى، تهران، انتشارات صدرا،1367، به نقل از «هدیه الاحباب‏» داستان روایت را آورده است.
    16- مطهرى، مرتضى، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، انتشارات صدرا، 1362، ص‏75 و76.
    17- سنن ابى‏داوود، جلد 2، ص‏624 به نقل منبع پیشین، ص‏74.
    18- نهج‏البلاغه، ترجمه دكتر سیدجعفر شهیدى، تهران، انتشارات سهامى عامل، 1371، خطبه 192، ص‏215.
    19- تاریخ پیامبر اسلام، ص‏168.
    20- بحارالانوار،جلد73، ص‏283.
    21- همان، جلد16، ص‏210.
    22- البخارى، محمد بن اسماعیل، صحیح البخارى، چهار جلدى، بیروت، دارالمعرفة للطباعة والنشر، بى‏تا، جلد 2، ص‏539.
    23- نهج‏البلاغه، خطبه 105.
    24- پاره‏اى مورخان داستانى از كافرى خشن و معاند نقل مى‏كنند كه به خانه پیامبرصلى الله علیه وآله به مهمانى رفت و در نهایت‏با ایمان خارج شد. این جریان نمونه جالبى از همین تاثیر اخلاقى و الهى خاص پیامبر رحمت است. نگاه كنید: زرین‏كوب، عبدالحسین، بحر در كوزه، تهران، علمى،1367، ص‏104 و 105.
    25- شیخ صدوق، ابوجعفر، معانى‏الاخبار، تصحیح على‏اكبر غفارى، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات،1399 ق، ص‏51.
    26- بحر در كوزه، ص‏115.
    27- معانى‏الاخبار، ص‏51.
    یادآورى: جهت رعایت اختصار، بسیارى از پاورقى‏هاى توضیحى، تفسیرى یا معرفى منابع حذف گردید.
    فصلنامه مشکوۀ شماره60

مقاله: حضرت محمّد (ص) رسول رحمت وپيامبر وحدت

wahdat — Mon, 03 Dec 2007 17:48:42 GMT

عنوان مقاله: حضرت محمّد (ص) رسول رحمت وپيامبر وحدت

تهيه كننده :يدالله صحنه

دبير ادبيات مدرسه ي شهيد حبيبلي شهرستان آق قلا

بسمه تعالي

حضرت محمّد (ص) رسول رحمت وپيامبر وحدت

مقدمه :

دو قبیله کاوس و خزرج نام داشت یك ز دیگر جان خون آشام داشت

كینهاى كهنه‏شـــــان از مصطفى محـــــو شد در نور اسلام و صفا

اولا اخوان شدند آن دشــــــــمنان همــــچو اعداد عنب در بوستــان

وز دم المـــــــــؤمنون اخوه، به پند درشكســــــتند و تن واحد شدند

غوره‏اى كو سنگ بست و خام ماند در ازل حق كافر اصلش بـــــخواند

نى اخى نى نفــس واحد باشد او در شـــقاوت نحس ملحد باشداو

آفرین بر عشـــــق كل اوســــــتاد                 صــــــــــد هزاران ذره را داد اتحاد
                                                                                                      (مولوى)
«وجعلنى رسول الرحمة و رسول الملاحم‏».

   محمد صلى الله علیه وآله، پیامبر وحدت و رسول رحمت است. رحمت واسعه الهى، با او جریان یافته و امت‏بشرى حول خاتمیت او گرد مى‏آیند: او چشمه جوشان رحمت الهى است. «فبما رحمة من الله لنت لهم...» (آل‏عمران /159)
    نداى وحدت او، صداى وحدت‏طلبى تمامى انبیاى الهى است و این آهنگ شیرین در حلقوم مبارك او به كمال نهایى خود مى‏رسد:
    نام احمد نام جمله انبیاست /چون كه صد آمد نود هم پیش ماست
                                                                  (مولوى)
    او آخرین پیامبران از سلسله منادیان رحمت و وحدت الهى است; «تقدم در غایت و تاخر در نوبت دارد یعنى: «لولاك لما خلقت الافلاك‏»

متن:

نقش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در پایه‏گذارى وحدت امت اسلامى شامل سه مطلب بنیادین مى‏شود: نخست تلاش در وضعیت جامعه عربى آن زمان و به كارگیرى عوامل «سیاسى‏» جهت زمینه‏سازى‏هاى لازم; سپس برنامه‏ریزى‏هاى «فرهنگى‏» در مسیر ترسیم دورنماى امت واحده براى مسلمانان و ایجاد فضاى رشد فكرى و ارتقاى فهم مردم نسبت‏به مسؤولیت‏هاى خود; و در نهایت، به كار بستن راه‏حل‏هایى كه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از آنها به عنوان ابزار تحقق وحدت بهره مى‏گرفت.
این چنین راهبردهایى را مى‏توان تحت عنوان «دعوت ارزشى پیامبرصلى الله علیه وآله برشمرد كه پاره‏اى از آنها شامل «راهبردهاى ارزشى ملى و مذهبى‏»، «راهبردهاى ارزشى قومى و میهنى‏» و نیز «راهبردهاى ارزشى اجتماعى و فردى‏» خواهند بود. و اینك به هر بخش اشاره‏اى گذرا خواهیم كرد.

    راهبردهاى ملى و مذهبى
    الف) ایجاد وحدت ملى و همبستگى ایمانى
    ورود پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به مدینه همراه با عقد قراردادهایى بین گروههاى گوناگون بود. این پیمان‏ها را مى‏توان یكى از بارزترین شواهد به كارگیرى رهیافت وحدت اسلامى در جامعه آن زمان شمرد.
    پیمان‏نامه عمومى مدینه: یكى از مهمترین این پیمانها، اولین قراردادى بود كه بین پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله و طوایف و قبایل موجود یثرب بسته شد و بعضى آن را «نخستین قانون اساسى مكتوب جهان‏» دانسته‏اند. این تدبیر بهترین مقوله براى به وجود آوردن وحدت ملى و همبستگى دینى بود چرا كه وحدت میان قبایل درگیر، حقوق اجتماعى یهودیان و نیز مهاجران مسلمانان را تصمین مى‏كرد و از سوى دیگر، این پیمانها مقدمات تشكیل یك وحدت سیاسى و حكومتى را فراهم مى‏آورد.
    به عنوان نمومه در مفاد قرارداد بین مسلمین بروشنى قید شده بود كه مسلمین امت واحده‏اى، جداى از مردم دیگر هستند: (انهم امة واحدة من دون الناس)، و ارتباطى بین مسلمانان و كافران نیست و دورى بین مسلم و مسلم نباید باشد. اگر چه روح حاكم بر این پیمانها همانا به كارگیرى ابزار وحدت اسلامى در جهت راهبرد ارزشى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در جامعه اسلامى است و از همین‏رو تمام زموارد آن مصداق این امر قرار دارند، ولى به بعضى از آن موارد اشاره مى‏كنیم: (1)
    - مسلمین در برابر ظلم و تجاوز و توطئه و فساد با هم متحد خواهند بود.
    - هیچ مؤمنى بدون اشاره سایر مؤمنان در جهاد فى سبیل‏الله صلح نمى‏كند و صلح جز براى همگان اجرا نخواهد شد.
    - تمامى گروهها (كه به جنگ مشغول‏اند) به ترتیب وارد جنگ خواهند شد و جنگیدن به یك گروه (دومرتبه پشت‏سرهم) تحمیل نخواهد شد.
    - «ذمة الله‏» نسبت‏به همه افراد یكسان است.
    - اگر اختلافى بین مسلمین بروز كرد، مرجع حل آن خدا و رسول خواهند بود.
    - مسلمین، فرد مقروض و مدیونى را كه دین او سنگین است رها نخواهند ساخت، بلكه اور ا كمك مى‏كنند.
    و در قسمت دیگرى از این عهدنامه تاریخى كه طرف خطاب آن یهودیان مدینه بودند، امورى پیشداورى شد كه توجه به مفاد آن حاكى از انگیزه تحقق وحدت ملى توسط پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله است:
    - مسلمانان و یهودیان امت واحده‏اند و مانند یك ملت در مدینه زندگى خواهند كرد و هر یك دین خود را دارند.
    - به یهودیان هم‏پیمان، همراهى و كمك خواهد شد و متقابلا وقتى مسلمین آنها را به مصالحه مى‏خوانند، یهودیان باید بپذیرند.
    - مسلمین و یهود هر دو باید بر ضد كسانى كه با این قرارداد به مخاصمه برمى‏خیزند، مبارزه كنند.
    - هر دو باید با یارى یكدیگر در برابر مهاجمان به یثرب بجنگند.
    - هیچ كافرى از ناحیه دو طرف اجیر نشود مگر این كه به مصلحت هر دو گروه باشد.
    به هر حال، باید چنین نتیجه گرفت كه كوشش براى ایجاد حساسیت مشترك دینى و ملى یكى از شاخص‏ترین راه‏حل‏هاى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در جهت تحقق وحدت اسلامى شمرده مى‏شود.
    تثبیت وحدت ایمانى: پیامبرصلى الله علیه وآله بعدها نیز در مسیر تثبیت همبستگى ایمانى مسلمین مكررا بر این موضوع تاكید فرمود. در بخشى از سخنان حضرت پس از فتح مكه و در مسجدالحرام چنین نقل كرده‏اند كه فرمود: «المسلم اخ المسلم والمسلمون هم ید واحد على من سواهم تتكافوا دمائهم یسعى بذنبهم ادناهم‏». (2)
    ایجاد چنین حس مشترك دینى و پیوستگى مذهبى واحد بین مؤمنان در كلام زیبایى منسوب به حضرت كاملا مشهور است كه: «المؤمنون كنفس واحدة‏».
    همچون آن یك نور خورشید سما / صد شود نسبت‏به صحن خانه‏ها / لیك یك باشد همه انوارشان / چون كه برگیرى تو دیوار از میان/ چون نماند خانه‏ها را قاعده / مؤمنان مانند نفس واحده "مولوي"
    و البته رمز این پرتو نورانى نیز در روح انسانى و الهى مؤمنان خواهد بود كه:
    جان حیوانى ندارد اتحاد/ تو مجو این اتحاد از روح باد/ جان گرگان و سگان از هم جداست/ متحد جانهاى شیران خداست
    (مولوى)
    ب) پیوند روح اخوت و برادرى
    پیدایش تعلق اجتماعى: در نخستین سال ورود پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به مدینه یكى از مهمترین ابتكارها و راهبردهاى مهم حضرت در به كارگیرى عامل وحدت دینى واقع مى‏شود; یعنى پیوند (عقد) مواخات بین كلیه مسلمانان اعم از مرد و زن.

    رسول خداصلى الله علیه وآله در یك مجلس عمومى مى‏فرماید: «تآخوا فی الله اخوین اخوین‏». (3)
    این پیمان برادرى همگانى تنها براساس نفى انگیزه‏هاى قومى و قبیله‏اى و بر محور حق و همكارى اجتماعى شكل گرفت چه این كه: «انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بین اخویكم واتقوا الله لعلكم ترحمون‏». (حجرات /10)
    پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله بین هر مهاجر و یكى از مردم مدینه عقد برادرى بست و در یك انگاره تاریخى، حضرت على را در دنیا و آخرت برادر خود خواند كه: «انه منى و انا منه‏».
    به هر ترتیب، این تصمیم داهیانه، كارآمدترین ابزار تحقق الفت فراگیر در جامعه آن زمان بود كه نشان از همه كوشش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله براى پیدایش یك تعلق اجتماعى بالنده بر محور ایمان به خدا داشت.
    محبت الهى پایه تشكیل جامعه آرمانى: جامعه مطلوب پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله، نظامى است كه تمامى اعضاى آن بر محور دیانت توحیدى، پیوند برادرى با یكدیگر دارند و مكلف هستند آن را استوار نگه دارند تا خداوند عزیز حكیم نیز زمینه‏هاى الفت و وحدت دلها را (به قدرت خود) پایدار سازد و بدین‏سان پایه‏هاى تفاهم اجتماعى جامعه اسلامى محكم گردد: «وان یریدوا ان یخدعوك فان حسبك الله هو الذى ایدك بنصره وبالمؤمنین × والف بین قلوبهم لو انفقت ما فى الارض جمیعا ما الفت‏بین قلوبهم و لكن الله الف بینهم انه عزیز حكیم.» (انفال /62 و63)
    براساس مفاد آیات الهى اولا بدون تحقق الفت اجتماعى نمى‏توان سخن از جامعه كرد; ثانیا تحقق این امر تنها به ست‏خداست، ثالثا مؤمنان نیز قادرند شرایط و زمینه‏هاى وحدت اجتماعى را فراهم آورند. (4)
    كلام راستین خداوند پیرامون مساله برادرى قبایل یثربى نیز بس گویاست; «واعتصموا بحبل الله جمیعا ولاتفرقوا واذكروا نعمة الله علیكم اذ كنتم اعداء فالف بین قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا... «(آل عمران /103)
    جامعه آرمانى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله كه در آن روح اخوت و برادرى موج مى‏زند، جامعه‏اى است كه در شدت بر كفر و رحمت‏به ایمان، حول یك محور، وحدت مى‏یابند، یعنى: «محمد رسول الله و الذین معه اشداء على الكفار رحماء بینهم‏». (فتح /29)
    جامعه‏اى كه مانند پیكره‏اى واحد است و تمام افراد آن در ارتباطى وحدت‏بخش با یكدیگر پایدار مى‏مانند و روح عشق و ایمان مذهبى در تار و پود آن جریان دارد: «مثل المؤمنین فى توادهم وتراحمهم وتعاطفهم كمثل جسد واحد اذا اشتكى منه عضو تداعى له سائر الاعضاء بالسهر والحمى‏». (5)
    بهره‏ورى از ظرفیت‏هاى اجتماعى: در نتیجه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با طرح پیمان برادرى انصار و مهاجران، از ظرفیت‏خاص چارچوب اجتماعى جامعه عربى (كه حمایت از هم‏پیمانان خود بوده) در جهت اهداف تحقق امت واحده بهره برد و این موفقیت‏بارز پیامبرصلى الله علیه وآله نه تنها باعث تعجب افرادى چون ابوسفیان شد، كه حتى آثار و پیامدهاى این مساوات اسلامى تا مقدم داشتن اموال و دارایى‏ها نسبت‏به یكدیگر پیش رفت. مورخان نقل مى‏كنند كه در جریان برادرى مهاجر و انصار، پیمانى بسته شد كه شامل مشاركت در میراث هم بود و در همین راستا رویداد تقسیم غنایم جنگى «بنى‏النضیر» از بهترین نمونه‏هاست.
    به هر حال، سراسر وقایع تاریخ اسلام گویاى شواهدى است كه نقش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله را در جلوگیرى از افتراق صفوف مسلمین و متقابلا بهره‏برى ابزار وحدت اسلامى نشان مى‏دهد و این دستور آشكار قرآن بود كه: «ولاتكونوا كالذین تفرقوا واختلفوا...» (آل‏عمران /105)تلاش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در ایجاد وحدت به اوج كوشش‏هاى ممكن، مى‏رسد و چون آرمان وحدت را یكى از رسالت‏هاى الهى بعثت‏خود مى‏داند; و رنج تفرق مؤمنان بر او گران مى‏آید و سخت مهربان و هواخواه آنان است، پس در این راه تمام توان خود را به كار مى‏برد كه: «لقد جاءكم رسول من انفسكم عزیز علیه ما عنتم حریص علیكم بالمؤمنین رءوف رحیم‏». (توبه/128) و شاید به همین دلیل است كه خود مى‏فرماید: «ما اوذى نبى مثل ما اوذیت.» (6)
    راهكار سازگارى و همدلى: موضوع «اصلاح ذات البین‏» و سفارشها و موضعگیرى‏هاى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله پیرامون آن نیز، در ردیف راهكارهاى ایجاد برادرى قرار مى‏گیرد:
    «... وفى الخبر عن ابى‏ایوب قال: قال رسول‏الله‏صلى الله علیه وآله: یا ابا ایوب الا ادلك على صدقة یحبها الله و رسوله قال: بلى. فقال رسول‏الله: تصلح بین الناس اذا تفاسدوا... و فى راویه تسعى فى صلاح ذات البین اذا تفاسدوا و تقرب بینهم اذا تباغضوا». (7)
    و نیز نقل شده كه درباره آیه اخوت از پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله پرسش كردند، فرمود: مزد آن كس كه در برقرارى آشتى میان مردمان بكوشد; برابر مزد كسى است كه در راه خدا پیكار كند. (8)
    بدین‏ترتیب یكى از این شیوه‏ها را در تصمیمى كه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله مبنى بر «اصلاح ذات البین‏» در مورد تقسیم غنایم جنگ بدر مى‏گیرد، مشاهده مى‏كنیم. قطعا فقدان قانون خاص تقسیم غنایم و نیز عدم آمادگى تربیتى و اخلاقى كامل مسلمانان آن دوره، عواملى بود تا در وحدت پویاى جامعه اسلامى ایجاد خلل كند. از این‏رو، پیامبرصلى الله علیه وآله مامور به اصلاح امور و حفظ یكپارچگى ملت مى‏شود و مؤمنان نیز موظف به رعایت همدلى و تبعیت از رسول اكرم‏صلى الله علیه وآله كه: «فاتقوا الله واصلحوا ذات بینكم واطیعوالله ورسوله ان كنتم مؤمنین‏». (انفال /1)
    پیامبرصلى الله علیه وآله به گونه‏اى اختلاف‏زدایى مى‏كند كه شقاقى (هر چند ناچیز) در پیكره وحدت دینى مسلمین سر برنیاورد; چنان كه مورخان نقل كرده‏اند، پیامبر اسلام‏صلى الله علیه وآله حتى براى گروهى هم كه در جنگ حاضر نبودند سهمى از غنیمت قرار مى‏داد. (9)
    جالب توجه است كه پیش از آغاز جنگ بدر، پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با وجود اعلام حمایت عده‏اى از مهاجران، در انتظار اعلام رضایت انصار مبنى بر آمادگى جهاد نبرد با دشمن است; چون محتواى قرارداد انصار با پیامبرصلى الله علیه وآله درباره دفاع از حضرت در داخل شهر مدینه بود و نه همراهى در جنگ‏هاى خارج، لذا پیش از حركت‏به دنبال راى و نظر انصار بود و پس از اطمینان از یارى آنان آماده كارزار مى‏گردد.
    این امر در واقع نشان از اهتمام پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به رعایت‏سنت‏هاى اجتماعى و ملاحظه شرایط خاص سیاسى زمان دارد. (10)
    تفوق به جاى تفرق: رویداد دیگرى كه در جریان جنگ احد شاهدیم دستورى است كه قرآن به پیامبرصلى الله علیه وآله مى‏دهد مبنى بر عدم ملامت پاره اى مسلمانان به سبب فرار از جنگ و در برابر، بخشودن آنها و سعى در امیدوار ساختن و همكارى به گونه‏اى كه جذب جامعه اسلامى شوند و در مسیر اصلاح و تربیت روحى قرار گیرند: «فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم فى الامر...» (آل‏عمران /159)
    قطعا یكى از ریشه‏هاى اصلى چنین تصمیم پسندیده‏اى، همخوانى با وحدت و یكپارچگى سیاسى امت اسلام بوده است تا از این طریق پیشاپیش زمینه افتراق بین گروههاى مسلمان (به علت طرد افرادى از مبارزین كه در جریان جنگ دچار خطا و تخلف شدند) و سایر اقشار جامعه، محو شود.
    در همین جنگ است كه به نقل تاریخ; جوان مسلمان ایرانى پس از وارد آوردن ضربه‏اى بر افراد سپاه دشمن مى‏گوید: «خذها و انا الغلام الفارسى‏» (این ضربت را تحویل بگیر كه منم یك جوان ایرانى) اما پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله او را خطاب و عتاب نمود كه چرا نمى‏گویى منم یك جوان انصارى؟! و منظور آن است كه به این وسیله هم، آهنگ برانگیخته شدن تعصبات قومى دیگر را خاموش، و وحدت صفوف اسلام را حفظ كند و هم، ملاك افتخار و ارزش را از محور قوم و نژاد و ملیت‏به دین و مكتب و ارزشهاى توحیدى بازگرداند.
    بدین‏سان حضرت از هر عاملى براى نگهدارى تفوق اجتماعى و جلوگیرى از تفرق استفاده مى‏كرد و حتى در جریان تخریب مسجد ضرار!
    حفظ وفاق ملى: سیاست پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله درباره ویران كردن مسجد ضرار دقیقا به قصد ایجاد یك مانع مؤثر براى جلوگیرى از ظهور شكاف سیاسى در جامعه اسلامى بود تا پیاپى، وفاق ملى آسیب نبیند.
    یك مثال دیگر اندر كژروى شاید ار از نقل قرآن بشنوى این چنین كژ بازیى مى‏باختند مسجدى جز مسجد او ساختند فرش و سقف و قبه‏اش آراسته لیك تفرق جماعت‏خواسته قصدشان تفریق اصحاب رسول فضل حق را كى شناسد هر فضول
    بر این اساس، پیامبر بزرگوار اسلام‏صلى الله علیه وآله حتى در آخرین سفارشهاى خود به امت اسلامى نیز چنین مى‏گوید: «ایها الناس، ان دماءكم و اموالكم علیكم حرام الى ان تلقوا ربكم، كحرمة یومكم هذا، و كحرمة شهركم هذا...» و نیز در آخر خطبه دارد كه: «... ایها الناس اسمعوا قولی و اعقلوه، اعلموا ان كل مسلم اخ للمسلم و ان المسلمین اخوة.» (11)
    2 - راهبردهاى قومى و میهنى
    الف) نفى نژادپرستى و قومیت‏گرایى
    یكى دیگر از راه‏حل‏هایى كه پیامبر مكرم اسلام‏صلى الله علیه وآله در مسیر بنیانگذارى وحدت امت اسلامى به كار مى‏گرفت، نفى نژادپرستى، قومیت‏گرایى و تبعیض‏هاى ناروا و ناپسند بود.
    شكستن ارزشهاى جاهلى: مبارزه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با برده‏دارى آن زمان كه همراه افزایش تدریجى قدرت سیاسى و اجتماعى حضرت با قاطعیت روزافزونى نیز توام بود، بهترین شاهد است. این جنبش، بخشى از حركت‏هاى عدالت‏خواهى پیامبرصلى الله علیه وآله در برابر ظلم آشكار آن دوره به شمار مى‏آید چرا كه حضرت به دنبال تاسیس جامعه فلاح‏پسند دینى و پایه‏گذارى حزب رستگاران است كه: «الا ان حزب الله هم المفلحون‏» (مجادله /22) و نیك، از قرآن آموخته كه فلاح و سعادت با ظلم و شقاوت قابل جمع نیست: «.. انه لایفلح الظالمون‏». (انعام /35)
    یكى از تلاشهاى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در دوره ابتدایى حضور ده ساله مكه مكرمه، گسستن مبانى نظام ارزشى حاكم بر جامعه جاهلى آن زمان بود. در بافت پیوندهاى عشیره‏اى; بردگان و كنیزكان بدون اذن صاحبان خود، حق هیچ‏گونه تصمیم‏گیرى مستقل و یا اظهار مشاركت اجتماعى خاص نداشتند. اجازه بردها در پذیرش یا عدم پذیرش معتقدات دینى خویش نیز به دست‏خود آنان نبوده است.
    دعوت فرهنگى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به توحید، و نیز دعوت ارزشى حضرت به ایجاد تعلق دینى و حب اجتماعى توحیدى، سبب شد تا زمینه شكستن چنین تبعیض‏هاى ظالمانه‏اى فراهم گردد، معیارهاى جاهلى روابط نسبى از بین‏رفته و در نهایت افراد، بدون وابستگى قومى و قوم‏گرایى به دین جدید بگرایند چرا كه: «لاعصبیة فى الاسلام‏».
    حاصل توفیق پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در به كارگیرى این راه، مسلمان شدن افرادى از عشیره‏ها و قبایل متعدد مشركین و تمرد آنان از قوانین نظام قبیله‏اى و سپس، پیوستن به صفوف مؤمنان بود. این روش، علاوه بر تاثیرگذارى «ارزشى و اجتماعى‏» یعنى ایجاد یاس و وحشت در دل مشركان و ویران شدن اصول ارزش حاكم، زمینه‏اى براى زایش نظام اجتماعى جدید پدید آورد.
    ارزش مساوات توحیدى: بعدها پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در قالب فرمان، ارشاد یا نصیحت، مسلمانها را رهنمون به آزادسازى بردگان مى‏سازد و خود نیز چنین مى‏كند و این فرمان «خداى‏» بود كه ایمان به خود و آخرت و پیامبران را با بخشش مال در جهت آزادى انسانهاى دیگر همسنگ مى‏داند: «.. ولكن البر من آمن بالله والیوم الآخر والملئكة والكتاب والنبیین واتى المال على حبه ذوى القربى و... وفى الرقاب و...» (بقره /177)
    حضرت، افرادى مانند «زید بن حارثه‏» را فرمانده سپاه اسلام، «بلال حبشى‏» را مؤذن ویژه قرار مى‏دهد و از «سلمان فارسى‏» ایرانى تجلیل مى‏كند و به او مقام و منزلت والا مى‏بخشد تا به این ترتیب هم با تبعیض‏هاى موجود به مبارزه برخیزد: «من اعتق مؤمنا اعتقه الله العزیز الجبار...«و هم بتدریج ارزش تقوا را ملاك منصب‏ها و منزلت‏هاى اجتماعى، معرفى نماید كه: «ان اكرمكم عندالله اتقیكم...» (حجرات /13)
    پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله آشكارا اعلام مى‏كرد آن غلام حبشى و این سید قریشى (هر دو) در نزد من یكسان هستند و بدین‏سان آن حضرت را منادى به حق مساوات توحیدى دانسته‏اند. چه این كه: «كلكم لآدم و آدم من تراب لیس لعربى على عجمى فضل الا بالتقوى‏». (12)
    به هر حال رعایت تساوى و عدالت توسط پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله كه دقیقا در برابر ظلم و تبعیض‏هاى رایج قرار داشت، از مؤثرترین راهكارهاى ایجاد وحدت اسلامى در جامعه آسیب‏دیده آن روزگار بود.
    در متون تاریخى و روایى مى‏خوانیم كه حضرت تفاوتى بین برده و غیربرده نمى‏گذاشت و خود نیز در اجراى احكام، طعم شیرین حق مساوات و عدالت را به دیگران مى‏چشانید; كه حتى در جمع مسلمانان، جایگاه پیامبر خداصلى الله علیه وآله ناپیدا بود و هر زمانى در مجلس مى‏نشست افراد ناشناس بسادگى نمى‏توانستند حضور رسول‏الله‏صلى الله علیه وآله را نزد مردم بیابند. اوج درخشش این مساوات‏طلبى حتى در چشمان مبارك رسول رحمت نیز نمایان بود كه: «كان رسول‏الله یقسم لحظاته بین اصحابه، ینظر الى ذا وینظر الى ذا بالسویة‏». (13)
    البته شكى نیست كه همه این آداب الهى در جلب حمایت توده مردم بسیار مؤثر بوده است. حضرت در یك تمثیل گویا مى‏فرماید: «ان الناس من عهد آدم الى یومنا هذا مثل اسنان المشط لا فضل للعربى على العجمى ولا للاحمر على الاسود الا بالتقوى.» (14)
    این سیره با درایتى خاص و تدبیرى موشكافانه در دوران حكومت پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله نیز دنبال مى‏شود تا همواره نقش خود را به عنوان یكى از ابزارهاى ارزشى وحدت‏ساز ایفا كند. پیامبرصلى الله علیه وآله درصدد است تا همه پایه‏هاى نابرابرى‏هاى جاهلى را از میان بردارد و بازگشت‏به عهد جاهلیت و پسند احكام غیرالهى را ناممكن سازد كه: «افحكم الجاهلیة یبغون...» (مائده/50)
    رسول الله‏صلى الله علیه وآله خود، آغازگر این حركت‏بزرگ اجتماعى - ارزشى است و از هر رخدادى در جهت القا و تثبیت روح مساوات و عدالت انسانى در جامعه نوپاى آن زمان بهره مى‏برد. در جایى به زیبایى تمام مى‏فرماید: «ان الله یكره من عبده ان یراه ممیزا بین اصحابه‏». (15)
    بدین‏ترتیب مى‏توان نتیجه گرفت: نفى قومیت‏گرایى و هر نوع تعصب ناپسند جاهلى، همیشه مدنظر پیامبر گرامى اسلام‏صلى الله علیه وآله بوده است و هشدارهاى حضرت نیز به كسانى كه حسب و نسب را ملاك افتخارات و ارزشها مى‏دانستند، در تاریخ اسلام ثبت‏شده است:
    «سلمان فارسى در مسجد پیامبرصلى الله علیه وآله نشسته بود. عده‏اى از بزرگان اصحاب نیز حاضر بودند و سخن از اصل و نسب به میان آمد هر كسى درباره اصل و نسب خود چیزى مى‏گفت تا این كه از سلمان سؤال كردند... او گفت: انا سلمان بن عبدالله، كنت ضالا فهدانى الله عزوجل بمحمد، كنت عائلا فاغنانى الله بمحمد وكنت مملوكا فاعتقنى الله بمحمد. سپس پیامبرصلى الله علیه وآله وارد شدند و سلمان گزارش جریان را به حضرت رساند. رسول اكرم‏صلى الله علیه وآله به آن جماعت كه همه از قریش بودند فرمود: یا معشر قریش ان حسب الرجل دینه و مروئته خلقه و اصله عقله. (16)
    همچنین در روایت دیگرى، افتخار و فخرفروشى بر محور تعصبات قومى را از آتش جهنم مى‏شمارد: «لیدعن رجال فخرهم باقوام انما هم فحم من فحم جهنم...» (17)
    در همین ردیف باید بر زندگى بسیار ساده پیامبر عزیزصلى الله علیه وآله اشاره كرد كه به نقل امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام حتى اجازه نصب پرده‏اى با نقش و نگار معمولى را بر در خانه خود نمى‏دهد. این امر، بهترین شاهد و عالى‏ترین زمینه براى جذب انسانهاى محرومیت كشیده آن زمان و عامل تحقق وحدت دینى بود. به نقل صحابه آن حضرت: «كان رسول‏الله‏صلى الله علیه وآله خفیف المؤونة‏».
    زیباترین تعبیر پیرامون نقش ارزشى پیامبران همان است كه در نهج‏البلاغه مى‏خوانیم: «مع قناعة تملا القلوب والعیون غنى و خصاصة تملا الابصار و الاسماع اذى‏». (18)
    حمایت از محرومین: در جهت نفى تعصبات قومى، خطمشى حمایت از محرومین و بیچارگان نیز قرار دارد. این گروه كه عمدتا بردگانى از مردان و زنان‏اند طبق قوانین حاكم، زیر پوشش حمایتى هیچ قوم و قبیله‏اى نبودند و لذا از كلیه حقوق اجتماعى و سیاسى محروم مى‏شدند و به دلیل ساخت‏سیاسى خاص دوران جاهلى و نیز ناتوانى‏هاى گوناگون این افراد، امكان پى‏ریزى جامعه‏اى مستقل را هم نداشتند.
    در چنین شرایطى، مخالفت پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با تبعیض‏ها و قوم‏گرایى‏ها و از سوى دیگر، حمایت از محرومان، سبب جذب این گروه به اسلام و پیامبرصلى الله علیه وآله مى‏شد و بدین‏ترتیب گروه كثیرى بر محور رسول خداصلى الله علیه وآله وحدت اجتماعى و سیاسى پدید مى‏آوردند. در واقع، محتواى فكرى دعوت حضرت در اعلام اصالت تقوا و كرامت انسانى و نیز مقتضاى عملكرد او، نقش یك ابزار پویا براى ایجاد وحدت اسلامى نوین را ایفا كرد.
    این اعلام حمایت و جانبدارى كه بتدریج دامنه پوشش آن نیز گسترده مى‏شد، توانست نیروهاى خسته و گریزان، ستم‏دیده و درگیر تردیدهاى فكرى را به مركزى واحد هدایت كند و پایه‏هاى وحدت دینى را استوار سازد.
    ب) نقش بیت‏الله
    با نظرى به رویدادهاى تاریخ اسلام بعضى راه‏حل‏هاى دیگر نیز به چشم مى‏آید كه در آنها به نحوى از ظرفیت و مقتضیات موجود جامعه آن زمان در جهت تحقق وحدت اسلامى بهره‏بردارى شده است.
    در این‏باره تاثیر كعبه مكرمه و كیفیت استفاده پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از آن به عنوان یكى از ابزارهاى ارزشى وحدت‏ساز شایان توجه است چه این كه: «ان اول بیت وضع للناس للذى ببكة مباركا وهدى للعالمین‏». (آل‏عمران /96)
    پیامبرصلى الله علیه وآله از موقعیت مكانى مكه و فرصت زمانى ایام حج در مقطعى كه تمام مردم جزیرة‏العرب به آن جا مى‏آمدند بهره مى‏برد تا دعوت توحیدى خود را به مهتران و بزرگان قبایل ارائه دهد. در متون تاریخى نام قبیله‏هاى «بنى‏حنیفه‏»، «كنده‏»، «بنى‏صعصعه‏»، «كلب‏» و دیگران را در فراخوان حضرت مى‏بینیم و حتى گرایش مردم یثرب به اسلام هم از طریق همین تدبیر در استفاده از موقعیت‏خانه خدا و موسم حج‏بوده است: «جعل الله الكعبة البیت الحرام قیاما للناس‏». (مائده /97)
    میزان كارآمدى این عامل در تمایل و كشش توده‏ها به سوى پیامبرصلى الله علیه وآله به قدرى بود كه كفار و مشركان را كاملا در موضع انفعالى قرار مى‏داد. آن گونه كه پیش از آغاز مراسم براى جلوگیرى از شعاع نفوذ پیام نبى‏صلى الله علیه وآله به مشورت مى‏پرداختند تا مناسب‏ترین شیوه‏هاى تبلیغى و روانى را براى تغییر اذهان مخاطبان و مردم به كار گیرند. شعارهاى روانى - سیاسى آنها این بود: «وقالوا یا ایها الذى نزل علیه الذكر انك لمجنون‏». (حجر/6)
    و مهم این است كه در تبلیغاتشان، روح تعصب‏هاى نژادى و قومى موج مى‏زد: «ویقولون ائنا لتاركوا الهتنا لشاعر مجنون‏». (صافات /36)
    3 - راهبردهاى اجتماعى و فردى
    الف) حمیت عربى و حس مشترك
    بهره‏بردارى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از اخلاق و خصوصیات روحى عرب جاهلى در جهت اهداف توحیدى و بویژه تحقق وحدت اسلامى، یكى دیگر از راهبردهاى ارزشى به شمار مى‏آید.
    ظرفیت‏هاى روحى جامعه آن زمان در تمامى شرایط اجتماعى خاص خود تنیده شده بود و پیوندى مستحكم با پیشینه تاریخى‏اش داشت; سعى پیامبرصلى الله علیه وآله این بود كه قابلیت‏ها را به سمت مطلوبیت‏هاى موردنظر هدایت كند و به نوعى، آمیزه‏هاى اخلاقى نوینى به وجود آورد. بدین‏سان پیامبر عزیزصلى الله علیه وآله از این امكانات اخلاقى و روحى براى پدیدآورى یك همگرایى دینى و استحكام علایق مشترك اعراب در جهت آرمانهاى امت واحده استفاده مى‏كند.
    روحیه تعصب و حمیت عربى، تعهد و وفاى به عهد و پیمان، شجاعت و دلاورى یا میهمان‏نوازى، نمایانگر شاخصه‏هاى اجتماعى اعراب جاهلى شده است: «اذ جعل الذین كفروا فى قلوبهم الحمیة حمیة الجاهلیة...» (فتح /26)
    و در همین حركت پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله اصلاح و بهسازى ارزشهاى حاكم در چارچوب نظام ارزشى اسلام را یكى از كلیدهاى رویكرد اتحاد اسلامى مى‏داند. به این صورت كه تعصب به قوم و قبیله، حفظ و بزرگداشت منزلت عشیره و رؤسا و بزرگان آن و نیز واكنش در حمایت از افراد طایفه (كه معمولا به نحو صریح یا ضمنى توام با گونه‏اى تعهد و پیمان بود) بارها و بارها در تاریخ اسلام سبب حمایت از حضرت در مواضع مختلف و اصولا، زمینه تشكیل اولین وحدت سیاسى و علنى اسلام تلقى مى‏گردد. پیامبرصلى الله علیه وآله خود مى‏فرمود: «ما نالت منى قریش شیئا اكرهه حتى مات ابوطالب.» (19)
    به هر حال، چنین بیعت‏هایى نه تنها در محدوده داخلى كه بیشتر در تعهد قبایل نسبت‏به یكدیگر نیز كاربرد داشت و طبق رسوم جاهلى تا زمان اعلام انصراف هم‏پیمان یا هم‏پیمانان به قوت خود باقى مى‏مانده است. و پیامبرصلى الله علیه وآله نیز از همین طریق دیگران را دعوت به اسلام مى‏كرد و در طول تاریخ مكرر بین حضرت و افراد یا گروهى از یاران، پیمانهاى گوناگونى منعقد مى‏گردید كه تكرار آن حاصلى جز فراگیرى دامنه وحدت اسلامى نداشت. شبیه آنچه در «عقبه اولى‏»، «عقبه ثانیه‏»، «بیعت در غزوه بدر»، «بیعت رضوان‏» و غیر آنها روى داد.
    شجاعت و دلیرى اعراب كه ریشه در وضعیت‏خاص آن جامعه و نیز مسایل جغرافیایى و طبیعى داشت، هیچ‏گاه به صورت مطلق از ناحیه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله مطرود و مذموم دانسته نشد بلكه این روحیه‏خاص نیز در مسیر اصلاح و امور پسندیده و صحیح قرار گرفت. و بدون تردید این امر در گسترش حاكمیت‏سیاسى اسلام كه فقط در طى ده سال، بیش از هشتاد غزوه و سریه را در پرونده خود جاى داده، تاثیر بسزایى داشته است.
    حضرت، در جنگهاى بسیارى ضمن تجلیل و تمجید از روحیه شجاعت و سلحشورى سربازان اسلام، ارزشمندى آن را در محدوده عبادت و تقواى الهى مورد سنجش و مقایسه قرار مى‏داد و بدین‏سان شیوه تعدیل و تصحیح ویژگى‏هاى اخلاقى اعراب را برمى‏گزید مانند: «ضربة على یوم الخندق افضل من عبادة الثقلین‏» از سوى دیگر، پیامبرصلى الله علیه وآله در تقویت و اصلاح روحیه مهمان‏نوازى اعراب نیز مى‏كوشد كه این نیز سبب جذب فزونتر افراد به قلمرو مسلمانان است.
    پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله مسلمین را امر به سخاوت و بخشش اموال و انفاق دارایى‏هاى خود مى‏كرد بر مبناى: «لن تنالوا البر حتى تنفقوا مما تحبون...«(آل‏عمران /92) و خود مى‏فرمود: «فاحسنوا صحبة السلام بالسخاء...» نیز در دوره اولیه تكون جامعه اسلامى از انصار مى‏خواست مهاجران را مورد حمایت قرار دهند و مسلمانان مدنى هم با توجه به همان روحیه خاص اجتماعى، (كه اكنون صبغه دینى هم پیدا كرده بود) چنین كردند تا آن جا كه براى اسكان مهاجران در خانه‏هاى خود به قرعه‏كشى روى آوردند: «والذین تبوءو الدار والایمان من قبلهم یحبون من هاجر الیهم ولایجدون فى صدورهم حاجة مما اوتوا ویؤثرون على انفسهم ولو كان بهم خصاصة ومن یوق شح نفسه فاولئك هم المفلحون‏». (حشر /9)
    بدین‏ترتیب بهره‏برى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از این ظرفیت روحى كه با صحه گذاشتن و تعدیل دینى همراه بود، سبب شد تا وحدت اسلامى، هر روز با اقتدار بیشترى همراه باشد و به مرور زمانى، تسرى یابد. البته نزد اسلام، اصل تعدد در ملیت و اقوام نفى نمى‏شود اما ستیزه‏جویى و ایجاد تشتت در وحدت سیاسى و وفاق عمومى جامعه اسلامى نیز مورد قبول نیست. چه این كه: «انا خلقناكم من ذكر وانثى وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا...» (حجرات /13) بدین‏ترتیب چنانچه تعصب در مسیر پایبندى بر غیر حق و تهى شدن از ارزشهاى دینى و انسانى و تنها به صرف تكیه بر قومیت و ملى‏گرایى باشد، مورد پذیرش دین و پیامبر اسلام‏صلى الله علیه وآله نیست: «لیس منا من دعى الى عصبیة‏». (20)
    ب) آداب اخلاقى
    پیامبر گرامى اسلام‏صلى الله علیه وآله یكى از اهداف عالى رسالت‏خود را اتمام اخلاق نیك و تكمیل فضایل الهى و اخلاقى انسان مى‏داند كه: «انى بعثت لاتمم مكارم الاخلاق‏» (21) و بر این بنیان یكى از موارد دیگرى كه مى‏توان در زیرمجموعه راهبردهاى ارزشى پیامبرصلى الله علیه وآله در جهت ایجاد زمینه وحدت اسلامى یاد كرد، نحوه رفتار فردى و آداب خاصى است كه از آن حضرت در متون تاریخى آورده‏اند چه این كه: «وانك لعلى خلق عظیم‏». (قلم /4)
    برخوردهاى پرجاذبه: اخلاق نرم و خوى پر جاذبه رسول حق همواره یكى از مهمترین ابزارهاى ارزشى وحدت دینى و فرونشاندن اختلاف‏ها و نزاعها و جذب انسانهاى پاك‏سرشت‏بوده است: «فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولك...» (آل‏عمران/159)
    رویدادهاى تكان‏دهنده تاریخ اسلام آن چنان آشكار و گویاست كه هیچ نیازى به ترجمان تحلیلى ندارند چه این كه: «الم نشرح لك صدرك‏» (شرح /1) یكى از هزاران: فردى به نام «غورث بن الحارث‏» در برابر پیامبرصلى الله علیه وآله شمشیر در دست گرفت و گفت: «من ینجیك منى‏»، رسول خداصلى الله علیه وآله مى‏فرماید: «الله‏». لرزه بر اندام او افتاد و شمشیر از دست‏بینداخت. سپس، پیامبر او را آزاد كرد. همین شخص هر جا مى‏رود مى‏گوید: «جئتكم من عند خیر الناس‏». (22)
    و به واقع عنوان: «اطهر المطهرین شیمة واجود المستمطرین دیمة...» (23) تنها بر او زیبنده بود. این سلوك و اخلاق نیكوى الهى است كه او را اسوه حسنه و نمونه برتر انسان كامل مى‏دانند تا آن جا كه محبت معجزه‏آساى او سبب مى‏شد مخالفان سرسختش به صف دوستان مؤمن سوق یابند (24) و این آداب الهى، محور جمع و وحدت دلها قرار گیرد. دعوت فطرى پیامبرصلى الله علیه وآله جان تشنه هر حق‏خواهى را مجذوب او مى‏ساخت و این، نیكوترین ابزار براى دمیدن روح وحدت دینى بود:
    در دل هر امتى كز حق مزه است روى و آواز پیمبر معجزه‏ست چون پیمبر از برون بانگى زند جان امت در درون سجده كند
    (مولوى)
    پیوندهاى خانوادگى: در ردیف آداب ویژه پیامبر مى‏توان به فلسفه پیوندهاى خانوادگى حضرت اشاره‏اى كوتاه كرد. بدون تردید با توجه به جایگاه خاص نظام قبیله‏اى در جامعه آن روز، یكى از آثار اجتماعى این امر ایجاد الفت، پیوند بین قبایل، و وحدت لایه‏هاى اجتماعى بوده است. این نوع پیوندهاى قبیله‏اى (به نوعى) بدیل حلف‏هاى قانونى و رسمى شناخته مى‏شود و پیش از اسلام نیز ازدواج‏هاى متقابل، دشمنى‏ها را به دوستى تبدیل مى‏ساخت. به عنوان نمونه ازدواج پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با «جویریه دختر حارث‏» از طایفه بنى‏مصطلق بود كه مسلمانان، به سبب این خویشاوندى، بقیه اقوام او را آزاد كردند و در نهایت تمام طایفه او به اسلام پیوستند و یا ازدواج حضرت با «صفیه دختر حى بن اخطب یهودى‏»، سردار بنى‏قریظه كه پس از اسارت، همسرى پیامبر خدا را در برابر آزادى و الحاق به خانواده خود برمى‏گزیند و در آخر، به همراه گروهى از اقوام، اسلام مى‏آورند.
    4 - امت اسلامى و وحدت دینى
    این بحث را با نظرى به رسالت امت اسلامى در تداوم رحمت نبوى تا تحقق وحدت اسلامى، به پایان مى‏بریم:
    «وحدت‏»، جوهره قوام، پایدارى و حیات هستى است و پیامبران، مامور و سرپرست احیاى رحمت مطلقه الهى در دنیاى انسانى:
    برگ و ساز كائنات از وحدت است/ اندرین عالم حیات از وحدت است
    (اقبال لاهورى)
    و محمد خاتم‏صلى الله علیه وآله، پیامبر وحدت و رسول رحمت: «وجعلنى رسول الرحمة و رسول الملاحم‏». (25)
    رحمت واسعه الهى، با او جریان یافته: «واطیعوا الله والرسول لعلكم ترحمون‏» (آل‏عمران/132) و امت‏بشرى حول خاتمیت او گرد مى‏آیند: «ما كان محمد ابا احد من رجالكم ولكن رسول الله وخاتم النبیین‏» (احزاب /40) و با این همه، چشمه جوشان رحمت الهى است كه: «فبما رحمة من الله لنت لهم...» (آل‏عمران /159)
    نداى وحدت او، صداى وحدت‏طلبى تمامى انبیاى الهى است و این آهنگ شیرین در حلقوم مبارك او به كمال نهایى خود مى‏رسد:
    نام احمد نام جمله انبیاست /چون كه صد آمد نود هم پیش ماست
    (مولوى)
    او آخرین پیامبران از سلسله منادیان رحمت و وحدت الهى است; «تقدم در غایت و تاخر در نوبت دارد یعنى: «لولاك لما خلقت الافلاك‏».
    پس سرى كه مغز آن افلاك بود/ اندر آخر خواجه لولاك بود/ با محمد بود عشق پاك جفت/ بهر عشق او خدا لولاك گفت
    (مولوى)
    و از این‏رو، به تمام شاخ و برگ‏هاى این شجره طیبه; رنگ، عطر، و میوه حیات ابدى مى‏بخشد و با خاتمیت او، درخت نبوت الهى معنا مى‏یابد كه: «ما من نبى آدم و من سواه الا تحت لوائى‏» (26)
     و از این پس، امت محمدى او; «امة مرحومة‏» و «امة آخرون السابقون‏»، و نیز، آخرین نخبگانى‏اند كه پذیراى حضور اویند;
    پس به معنى آن شجر از میوه زاد گر به صورت از شجر بودش ولاد مصطفى زین گفت كادم و انبیاء خلف من باشند در زیر لوا بهر این فرموده است آن ذوفنون رمز نحن الآخرون السابقون گر به صورت من ز آدم زاده‏ام من به معنى جد جد افتاده‏ام
    (مولوى)
    و بى‏شك امت محمدصلى الله علیه وآله رسالت گسترش دعوت او را تا توسعه امت واحده الهى در پهنه ارض به دوش دارند چرا كه: «كنتم خیر امة اخرجت للناس...» (آل‏عمران /110) و همانانند كه برگزیدگان خدایند و غیر آنان، زیانكاران: «ومن یبتغ غیر الاسلام دینا فلن یقبل منه و هو فى الاخرة من الخاسرین‏» (آل‏عمران /85)

    به آرزوى روزى كه وحدت اسلامى، راهى براى پیوند جوامع اسلامى، به امت واحده الهى گردد و دعوت «امت‏» با دعوت «خداى‏»، همسان كه: «والله یدعوا الى دارالسلام ویهدى من یشاء الى صراط مستقیم‏». (یونس /25) آن افق روشن و درخشان كه پیامبر وحدت براى امت عزیز اسلام به زیبایى تمام ترسیم نمود و شایسته: «فطوبى لك یا محمد ولامتك‏». (27)
    طریقى كه وحدت امت را زمینه احیاى امت واحده مى‏دانست چرا كه احیاء امت واحده را با جوهره اقامه دین (تقوا و عبودیت الهى) همردیف شمرده: «... ان هذه امتكم امة واحدة وانا ربكم فاعبدون‏» (انبیاء /92) و از سویى، اقامه دین حق (در سلسله انبیاء) را نیز به وحدت مى‏پیوندد: «شرع لكم من الدین ما وصى به نوحا والذى اوحینا الیك ما وصینا به ابراهیم و موسى و عیسى ان اقیموا الدین ولا تتفرقوا فیه...» (شورى /13)
    و بدون تردید استجابت و پذیرش نداى «پیامبر وحدت‏» به وحدت دینى، قبول و احیاى حیات ابدى انسانى و الهى امت اوست كه: «یا ایها الذین آمنوا استجیبوا لله وللرسول اذا دعاكم لما یحییكم‏» (انفال /24) و این دستور قطعى الهى است كه: «یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله واطیعوا الرسول ولاتبطلوا اعمالكم‏» (محمد /33) دستورى كه تخلف از آن، تباهى و سیاهى آشكارا، به دنبال دارد: «ومن یعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا مبینا». (احزاب /36)
    خلاف پیمبر كسى ره گزید/ كه هرگز به منزل نخواهد رسید/ مپندار سعدى كه راه صفا/ توان رفت جز بر پى مصطفى
    (سعدى)
    و به این ترتیب; امت واحده، راهى است تا تفوق تمام: «هو الذى ارسل رسوله بالهدى و دین الحق لیظهره على الدین كله وكفى بالله شهیدا.» (فتح /26) و سپس تسرى این حقیقت نهفته الوهى به همه وجدان‏هاى خفته كه: «محمد رسول الله‏» (فتح /29)
    و در نهایت از حال تا آینده امت واحده فرایندى است‏به میزان یك اراده جمعى یك تمایل معمولى و نیز صبرى استوار و پایدار: «یا ایها الذین آمنوا استعینوا بالصبر والصلوة ان الله مع الصابرین‏» (بقره /153) و آن گاه پیامد آب حیات وعده الهى: «فاصبر ان وعد الله حق‏» (روم/60)
    این رهیافتى است كه به جاى مقصد، مسیر، و مایه‏هاى درونى، بیشتر نیازمند همگرایى اراده و تمایلات وحدت‏طلبانه مسلمانان جهان حول محور جمع و نظام بخشیدن به آن است.
    امر حق را حجت و دعوى یكى است/ خیمه‏هاى ما جدا دلها یكى است/ از حجاز و چین و ایرانیم /ما شبنم یك صبح خندانیم ما   (اقبال لاهورى)

   نتیجه‏گیرى:
    اتحاد یكى از آرمانهاى دینى پیامبران توحیدى قلمداد مى‏شده و بر این بنیان، یكى از محورهاى مهم دعوت پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله نیز پى‏ریزى شاكله‏هاى پیدایش آن بوده است.
    تحلیل رویدادهاى تاریخ اسلام گویاى آن است كه در جهت تلاشهاى «سیاسى‏» و «فرهنگى‏» حضرت براى تحقق این هدف، «راهبردهاى ارزشى‏» نیز كارآیى خاص داشته‏اند تا آن جا كه با شناخت دقیق ظربفیت‏هاى اجتماعى حاكم بر جامعه، ابزارهایى برگزیده شده تا زمینه پذیرش و گرایش همگانى را به سوى ایجاد وحدت امت متمایل گرداند.
    طرح پیمان‏نامه ملى مدینه بهترین راه براى ایجاد یك وحدت عمومى و القاى روحیه همبستگى دینى بود و در همین راستا پیمان ویژه مسلمین، راهكارى مذهبى براى پیوند روح برادرى به حساب مى‏آمد. استفاده از راهبردهاى ملى و مذهبى تنها مى‏توانست پایه‏هاى استوارى اجتماعى جامعه را نمایان سازد; اما، در این میان مبارزه با نژادپرستى و قوم‏گرایى و یا به كارگیرى عاقلانه موقعیت‏ها و مكانهاى تجمع عمومى نیز، از جمله راهكارهاى قومى و میهنى لازم جهت دستیابى به وحدت‏طلبى شمرده مى‏شد و با این همه، بهره‏گیرى پیامبرصلى الله علیه وآله از ظرفیت‏هاى اخلاق اجتماعى و نیز توان اخلاق فردى، امرى قابل توجه است.
    بدین‏ترتیب، یكى از ضرورى‏ترین راههاى پى‏ریزى وحدت دینى در امت‏بزرگ اسلامى، هماهنگى اراده‏ها و تمایلات ارزشى جوامع بر بنیاد همانند سازى ابزارهاى سه‏گانه فوق است; یعنى: «راهبردهاى ملى و مذهبى‏»، «قومى و میهنى‏» و نیز «اجتماعى و فردى‏».

پى‏نوشت‏ها و مآخذ
1- بهشتى، سید محمد، محیط پیدایش اسلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى،1367، ص‏147

   2- ابن‏هشام، ابومحمد عبدالملك: السیرة النبویه، قم، انتشارات ایران،1363، جلد 4، ص‏250.
    3- آیتى، محمد ابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، انتشارات دانشگاه تهران،1366، ص‏235.
    4- تفصیل این سخن را در جاى خود باید دنبال كرد; نگاه كنید: حسینى، سید حسین: «علوم انسانى اسلامى، مبناى تحقق وحدت فرهنگى‏»، نامه فرهنگ، بهار1377، شماره‏29 و نیز: جزوه درسى «عرفان دینى‏» از همین قلم.
    5- روایت پیامبرصلى الله علیه وآله در كنزالعمال، جلد 1، ص‏149.
    6- علامه مجلسى، محمدتقى، بحارالانوار، تهران، دارالكتب الاسلامیه،1403 ق، جلد39، ص‏56.
    7- المیبدى، ابوالفضل رشیدالدین، كشف‏الاسرار و عدة‏الابرار، به اهتمام على‏اصغر حكمت، تهران، امیركبیر، 1361، جلد9، ص 271-267.
    8- حاج سید جوادى و دیگران، دایرة‏المعارف تشیع، تهران، سازمان دایرة‏المعارف تشیع،1366، جلد 1، ص‏243.
    9- تاریخ پیامبر اسلام، ص‏272

-10حمیدالله، محمد: اولین قانون اساسى مكتوب در جهان، ترجمه غلامرضا سعیدى، تهران، انتشارات بعثت، 1365، ص 55-64. 11-علامه هندى، علاءالدین، كنزالعمال فى سنن الاقوال و الافعال، بیروت، مؤسسه الرسالة، 1985م، ج 1، ص‏149.
12- یعقوبى، احمدبن ابى یعقوب: تاریخ یعقوبى، لیدن،1883م، جلد 2، ص‏110.
، 13- شیخ صدوق، ابوجعفر، معانى‏الاخبار، تصحیح على‏اكبر غفارى، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات،1399 ق، ص‏51.

14- بحر در كوزه، ص‏11/ بحارالانوار، جلد22، ص‏/348. تاریخ پیامبر اسلام، ص‏168

15- مطهرى، مرتضى، سیره نبوى، تهران، انتشارات صدرا،1367، به نقل از «هدیه الاحباب‏» داستان روایت را آورده است.
    16- مطهرى، مرتضى، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، انتشارات صدرا، 1362، ص‏75 و76.
    17- سنن ابى‏داوود، جلد 2، ص‏624 به نقل منبع پیشین، ص‏74.
    18- نهج‏البلاغه، ترجمه دكتر سیدجعفر شهیدى، تهران، انتشارات سهامى عامل، 1371، خطبه 192، ص‏215.
    19-معانى‏الاخبار، ص‏51
    20- بحارالانوار،جلد73، ص‏283.
    21- همان، جلد16، ص‏210.
    22- البخارى، محمد بن اسماعیل، صحیح البخارى، چهار جلدى، بیروت، دارالمعرفة للطباعة والنشر، بى‏تا، جلد 2، ص‏539.
    23- نهج‏البلاغه، خطبه 105.
    24- پاره‏اى مورخان داستانى از كافرى خشن و معاند نقل مى‏كنند كه به خانه پیامبرصلى الله علیه وآله به مهمانى رفت و در نهایت‏با ایمان خارج شد. این جریان نمونه جالبى از همین تاثیر اخلاقى و الهى خاص پیامبر رحمت است. نگاه كنید: زرین‏كوب، عبدالحسین، بحر در كوزه، تهران، علمى،1367، ص‏104 و 105.
25- كلینى رازى، ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق: الاصول من الكافى، تهران، دارالكتب الاسلامیه،1363، جلد 8

اتحادملی انسجام اسلامی

wahdat — Fri, 26 Oct 2007 11:29:38 GMT

رهبر معظم انقلاب اسلامي اتحاد ملي و انسجام اسلامي را به عنوان دورنماي حركت انقلاب و ملتهاي اسلامي در سال 86 اعلام كردند . با نگاهي كوتاه به مسايل گذشته و پيش رو در عرصه هاي سياسي ، اقتصادي و فرهنگي ايران و در سطحي وسيع تر جهان اسلامي مي توان به ضرورت و دلايل نامگذاري امسال به اين نام پي برد .
رهبر انقلاب اخيراٌ در سخناني با تاكيد بر ضرورت تدوين منشور وحدت اسلامي بدست علما و روشنفكران اسلامي و حفظ و رعايت آن در بين همه ي اقشار جامعه ، طرح جنگ طلبي ، به رسول اكرم (ص) ، نشان دادن چهره اي خشن از مسلمانان و ايجاد تفرقه و اختلاف با استفاده از تفاوتهاي قومي و مذهبي را از بزرگترين اهداف و برنامه هاي استكبار جهاني بيان كردند كه اين موضوع ضرورت هوشياري و برنامه ريزي دقيق انديشمندان و مسئولان را براي خنثي كردن توطئه ها بيشتر مي كند .
مقام معظم رهبري در سخنان اخير خود همواره به اجراي كامل اصل قانون اساسي نيز توجهي خاص نشان داده اند كه با در نظر گرفتن افق برنامه ي 20 ساله ي توسعه ي كشور مي توان آن را اساسي ترين شرط رشد علمي و تكنولوژيكي كشور دانست كه اين امر تاثيري شگرف در اتحاد ملي به جاي خواهد گذاشت .
و بي شك باز خورد چنين اتحادي در عرصه اي وسيع تر ( در جهان اسلامي نيز بسيار بزرگ و چشم گير خواهد بود ). اص نشان داده اند كه با در نظر گرفتن افق برنامه ي 20 ساله ي توسعه ي كشور مي توان آن را اساسي ترين شرط رشد علمي و تكنولوژيكي كشور دانست كه اين امر تاثيري شگرف در اتحاد ملي به جاي خواهد گذاشت .
و بي شك باز خورد چنين اتحادي در عرصه اي وسيع تر ( در جهان اسلامي نيز بسيار بزرگ و چشم گير خواهد بود ).